„halve potten, die ze Uien en Lantam noemen, zoodanig dat men gemakkelyk vuur daar onder stooken kan In deze 

 „potscherven gieten zy de voornoemde loog en koken ze zoo lang, tot dat ze in een harde steen verandert, behoudende 

 „de forme van potscherven als kleine koeken, die ze dan in den rook opgehangen bewaaren. Dit is hun aaneen 

 „Zout, 't welk zy in al hun kost gebruiken, inzonderheit bij 'teeten van Papedal), waarby het smakelyker is dan 

 „ons gemeen zout, hoewel het merkelijk naar loog riekt"- 7 ). De dryfhouten verkrijgen de Ambonezen "cnoeozaam in de 

 regenmaanden, wanneer geheele boomen in zee drijven, in zoo'n menigte, dat ze dikwijls het strand bedekken : inzonderheit 

 „in 't jaar 1664. wierden alle de stranden van Ambon, Keram, Manipa en Botro, die naar 't Oosten le^en met zoo 



„zwaare en veele boomen bedekt, dat men den strand niet bekennen konde Men heelt tot noch toe niet ei^entlvk 



„ervaren konnen, van waar al dit hout kwam, zynde voor en na dien tyd diergelyk niet meer -c/ion- behalven dit 

 „men voor zeker weet, dat in de bocht van Kelkepoeti of Elipa Poeti op Kerams Zuidzyde een '-root stuk landts 

 „dat met hooge boomen bezet was, gezonken is, cok dat alle groote Rivieren van Keram door den "eueldioen reen 

 „in dat jaar veele stukken landts met boomen en al hebben uitgedreven: Toen waren de zoutbramlers in hun schik 

 „dewelke dit hout ophaalden en kloofden, zoowel tot het zout branden als tot de keuken" '■') 



Door Valentijn vernemen wij eenige nadere bijzonderheden aangaande deze gebeurtenis in de maand Juli 1*664. 

 Er was n.1. tusschen de beide armen van de rivier (JVai) Ma/a een groot stuk lands bv een sterken Re-en-tvd 

 waar onder zig wat aardbeving mengde", gezonken*). Bij gelegenheid van de aardbeving' van 30 September 1S09, 

 die Ceram zoo zeer geteisterd heeft, zijn de verwoestingen aan de Elpapoetibaai het sterkst geweest. Tc Elpapoeti 

 is toen een groot gedeelte van het strand van minstens 150 M. breedte in de diepte verdwenen*) 



MAGNETISCH TITAAN IJZERERTS. 

 „Het zwart Zand word gevonden in Amboina voor de Negory Hilulamma, 

 „wanneer de Noorde- of Noord- Weste wind sterk doorwaak, dan word het uit de zee 

 „dit Zand in menigte op Java valt, inzonderheit op de strand omtrent Grisee, zoo wil 

 „dewelke hun Radja en de stam Tanahitumessing®) van Javaansche afkomst zyn, ik 

 „zwart zand aan den kiel van hun Jonk gezeeten hebbe, waar mede hun voorouders van J; 

 „aangelandt zyn, en hebben zich namaals aldus vermenigvuldigt; daarom het ook ande 

 „als de Weste wind doorwaait, wanneer de vreemde handelaars daar aankomen. In n 

 „op Batschian 7), en op Halemahera, de West-zyde van 't groot Eiland Gelolo. Na de g 

 „dit Landschap overgekomen, heeft het zich ook geopenbaart bij den rooden berg 8) ten ( 



„doch komt niet 's jaarlyks voor den dag 9) In 't jaar 1678. heeft de Heer R 



„Gouverneur van Ternaten ondervonden, dat de zeilsteen het zwarte Zand van Gelolo 

 „formeert, als het vylsel van staal, waar uit men oordeelt dat het yser-ryk moet zyn. I 



„zeilsteen ook aangetrokken, doch veel slapper dan het Ternataansche ; anders hcei 



„als by de Schryvers op 't versche schrift te strooien, daarom onze Secretaryen en 1 

 „Hiiïdamma voorzien: doch men moet het eerst in versch water opkoken, en in c 

 „gebruikt" ™). Dit zwarte zand is niets anders dan magnetisch titaanijzererts, da 

 bezoekers der kust van Hitoe werd opgemerkt. Piet is zeer waarschijnlijk afkomstig 

 die als vast rotsgesteente hier op de kust optreden u ) en door golfslag verbrijzeld werd* 



Jaarboeken I\ 



») R. 1). M. 



