En hoe hij de figuur van Rumphiu ■ ni J aan zl J n DoeK vergezeld 



deed gaan, eenige afbeeldingen uit Amboina, ontleend aan Valentjjn's ID Deel: „ülorum emm quos amemus omma quae 

 attigerint, piae menti grata sacraque sunt" (p. XIV). 

 Uit deze warmte van hart en dezen omvangrijken wetenschappelijker! arbeid, is dan dit degelijke samenstel van biographie en 



cfpu U t r i 1S van 1S z C ijn e Vita* „RiSmTjiventus" (p. i— 13), is opmerkelijk, en ook nu nog van waarde, door de groote zorg die Henschel 

 besteed heeft om het leven van RüMPHlüS uit te vorschen vóór hij naar onze Oost ging, al moest het dan ook helaas bij 

 vermoedens door redeneer:: teid dat Rumphius geboren werd aan den rechteroever van 



den Rijn, in het graafschap Solras, nu bij het Regierungsbezirk (,,provincia") Coblentz behoorend, als te Münzenberg (recht noord 

 van Hanau, aan den linkeroever van het riviertje den VVetter) in de zoogenaamde ..Wetterau" (p. ;): het geboortejaar 1627 (?) stelt 

 hij vast uit de eigen gegevens van Rumphius, al vergist hij zich waar hij zegt (p. 1) dat o. a. Du IV.tr- l houars het jaar 1637 

 daarvoor zou hebben opgegeven; want deze had wel degelijk in zijn biographie van 1825 gezegd, dadelijk bij den aanhef: 

 „Rumpf . . . naquit en AUemagne, a Solm, en 1626" (p. 317, a), _ 



Maar dan vooral heeft hij getracht uit het eigen gedicht van Rumphius, de „Peregnnatio sive Iter in Brasiham alles op te diepen, 

 wat er aan gegevens in verscholen kon zijn. Dat hij de uitstekende Latiniteit van dit gedicht naar waarde heeft erkend, blijkt uit 

 het afdoende "oordeel van Prof. J. J. Hartman, medegedeeld in noot 1 op blz. 20 sub Leupe. Ook maakt Henschel de 

 scherpzinnige opmerking dat het wellicht nut in de bedoeling van Rumphius heelt gelegen dat dit gedicht openbaar wierd : 

 „ . . . carm(en), quod diu post mortem, ipso ' scripta latebat" (p. 10); 



en waarbij het zeker merkwaardig rouirideert. dat Uukman blijkbaar geaarzeld heeft dit gedicht te laten verspreiden, want dat het. 

 blijkens de signatuur, zich behoorde te bevinden voorin Tom. I (1741), maar dat het in alle tot nog toe door ons geziene exx. op één na, 

 zich bevindt vóóraan in Tom. VI (1750), dus blijkbaar eerst in 1750 aan de inteekenaren verzonden is! Wat den inhoud betreft, 

 is dit zijn conclusie: „Itaque ingenue'fateor, etsi res nondum est absoluta et certa, me omnino existimare, Rumphium juvenem 

 Brasiliam primum vidisse: ... At equidem sententiam itineris in Brasiliam facti haud prorsus rejiciens non sum qui pernegem, 

 hac occasione demum in Portugallia quoque fuisse" (p. n). Henschel gelooft dim rut Ki w h\v- » ■ - eer t in lira/, 1. < is 

 gekomen met dat schip, de Holl. Swarte Raef. en daarna — hoe dan ook — in Portugal is gekomen. Ten bewijze dat hij ten 

 minste Portugal's stranden heeft gezien — en wel de monding van den Minho — , wijst hij op het Kruidboek VI, fol. 166; en dat 

 hij zelfs als soldaat naar Portugal was gekomen, leidt hij af uit het zeggen van Rumphius in zijn brief aan Andr. Cleyer, dd. 

 18 Aug. 1682 in VALENTiNl's India Literata (1716, p. 425) — ■ hetgeen hij ook kan kunnen aanhalen in de primaire Duitsche 

 vertaling van 1704, p. 53. welke uitgave Henschel heel goed kende — ; maar hem ontsnapte het veel mooier gegeven uit het 

 eigen Kruidboek IV, fol. 89. 2 ) Doch hij sluit de behandeling van deze duistere periode uit Rumphius' leven met deze juiste 

 opmerking: „Cujus quidem nationis stipendia mereret, an Bate tus fuerit, an transfuga, non 



inter eos incolumis deinde versaretur\ totam rem, quam meris «o; ,e w . ■ ro-. qni pigeat, nunc plane missam faciamus" (p. 11— 12). 

 En over den niet minder duisteren tijd, nadat Ri apim 3 in 1648 uit Portugal was teruggekeerd, en vóór zijn vertrek naar Oost-Indië in 

 1652, zegt hij even waar: „Sed quae ad satis longum illud, quod inter utrumque iter est, intervallum explendum pertineant non habemus, 

 cum quid illo tempore ab eo gestum sit, plane ignoremus" (p. 12). 



Caput II dan, „Rumphius Amboinensis" (p. 13—22), is, na Leupe's , ürd. Al die gegevens, aan Valentijn 



ontleend, hebben nu geen waarde meer. Hoezeer Henschel anders het Kruidboek van Rumphius bestudeerd had, blijkt weer uit 

 de door hem aangehaalde plaats II, fol. 124 over de ..Radix Dcipurae". waaruit hij terecht (p. 14 en noot 11 opmerkt, «lat Rumphius 

 reeds in 1654 in Ned.-Indië was; en — had hij er kunnen bijvoegen — op Ambon ook blijkbaar met zijn botanisch onderzoek was 

 begonnen! Ook vestigt hij op p. 19 terecht de aandacht op de hulp die Rumphius had van zijne — eerste! — vrouw Susanna, blijkens 

 Herb. Amb. V, fol. 286 s ) ; en op de hulp van zijn zoon Paülus U ustus, den hei ril 1 twei blijkens dtn brief 



aan Cleyer dd. 15 Mei 1688, in Valf.ntini's India Literata, 1716, p. 430), den conchvliolooe, en den goeden teekenaar (blijkens 

 het portret dat hij van zijn vader maakte in Juni (?) 1696). 



Caput III, „Rumphii infortunia" (p. 22—30), is evenzeer verouderd, na Leupe's arbeid. Toch maakt hij 'nier op p. 24 weer de 

 ' ' pmerking — die aan allen, ook lateien, steeds ontsnapt is! — . J " ' 



blind worden i 



n April 



1670 



moet 



besloten 



hebben 



zijn Latijnsch' cor 



mept in 



•t Hollandsch 



ver te 1 



;etten: ,, Primum 1 



.en; 



opus nunc erat, u' 

















nguam" 





dat we 



l de voornaamste 



der 



„verscheide redenen 





geweest 







ijn ,.Vo 







n fmo 







ste 6 Boeken, ever 





aangeduid. Dit kle 













t Kruidboek te L 











planten, brokstukken 





















van Dm 



J. P. Lo 



tsy, blz. 11, noot 2 





en Rumphius in z 







Aug. 



1663 aai 



a de L 



leeren Zeventiene: 



.1 fl.K. V 



i. liijla 



ge I) bij 











Latyn beschreve 











aeminge 





uyt de 



mie c;ii 





mi. 



Latynsche, als nier 









int^o- 











! ondersc 



mylmb 



' (l.c.p.40) voorops 



(c/t. 



Zulke brokstukken 







Ie La 







in beide hss. o.a. 





. 1. rap 



• *■> 5ï l 





t einde), 17; Lib. 



IL 



cap. 22, 28 (eventjes), 30, 3 



2 (event 



jesi: 



Lib. III, c 



•ap. i, , 



3; Lib. VI, cap. 



T 3, I5i 





Mij Lil 



) VI. ca 



.p. 20 doet zich 2 



:elts 











heele Lat. 



' \ ' '~ 



e van Rumphius. 







i volgei 



is Hebreeuwsche < 









v's gedr 





itgave, IV 





1, en in het hs. d 





pagnie , 







inktstreep is voon 





als redactie-wijziging 



























Caput IV, „Rumphii 









' (P- 3i- 





weer hoogst verdii 



snstelijk. 







dig. A 







Valentini's India L 



.iterata ge< 



:tt Hen 





een goed 



nV . l ' IV ' i '.' 1 



ït van R.'s brii 



net Dr. 



Avpri ■- 





te Batavia, „antiq. 



iior 



..■:■, ■>■■: ..■;■ ..■ . : "' ■ ■ :; ....... .. .,,-... ■. . -. ,,. ,;....■■, 



■ . : : o '. ■ ' . .■ '. ': .:-.■■'-■.: 

 - 



') Ook dit is een vondst van W. C. MULLER. In het Hollandsch van de aangehaalde plai 



