f/ voorkomt. Ma , w< komt die naam weer voor op den eigen titel van het Ind > 1 ter i 

 folio-bladzijde 377 begint als in de editie van 1716: ja, in het Ex. K 



1 716 zoodat het , el éérste gedeelte, de His* oata var, 1 716, nu als e. 



verscheen in 1722. Inderdaad loopen fol. 1—376 volkomen en letterlijk aan elkaar ge 



vellen te doen. Alleen dat-ene wat de titel in 7722 meer belooft dan in 1716, is vóór fol. 1 geplaatst, is //. 

 ,lt / M » 1 (k ^i^":iiunr A--C2. is dus u pp . groot, waarop nog een uitslaande tabel met de Ichnog: 

 editie van 1722 de Opdracht, en de Praefatio, in 1716 beide van J. C. Herker. vervan-en door e, 

 dd. Giessen 10 April 1722, waarin hij den titel van zijn boek als „De Go art. Het Ind 



is, als ge/cgd. /v, <-s eender, dezelfde druk en hetzelfde titelblad van 1716. 

 In 1732 eindelijk — na den dood van M. B. Valentini, welke te Giessen op 18 Maart 1729 overleed — 

 3 e editie van d, I ' „.-, ,■ uitgaaf, met letterlijk denzelfden titel als in ■;,., alleen zonder het vignet daar 

 net slot: ..Veueunt posthao Ottenbaoi ad Moenum. Apud Johannem Ludovicüm Konig, Ribliopol. MDCCXXXII." 

 Valentijn, Fr. Oud en Nieuw Oost-Indien, vervattende een Naaukeurige en Uitvoerige Verhandelinge 

 Dordrecht— Amsterdam, J. van Braam & G. onder de Linden, 1724- 1726, c dln. in 

 portretten. ' ' D 



Op tallooze plaatsen wordt door Valentijn de naam van Rumphius in het voorbijgaan genoemd. Maar wel de interessantste 

 plaats is te vinden in Dl. II, (ie gedeelte) „Beschryvinge van Amboina". Bij de beschrijving van het eiland Manipa zegt toch 

 Valentijn: „Eindelijk voegen wy hier een zeer net Kaartje, geteekent No. VI. by, 't geen de vermaarde Heer Georgius 

 Everhardus Rumphius, {Ken Man. van wiens nette aantcekcningcn over dit land van Amboina. ,vi om veel bedienen.)*) In 

 tjaar 1654. toen hy nog zeer wel zien kon, wonderlyk fray afgeteekent, en beneden het welke ai ook een Orangkaja van 

 Manipa, die tegen een gemeenen Manipees Tsjacalilt, of schermutselt, met al zyne toebereidselen 'er bygevoegt, en nog een Manipees 



Werd d °or rijvers herhaaldelijk en terecht aangetoond dat Valentijn vaak van Rumphius' geschriften zich 



heeft bediend, doch dat hij stelselmatig die bron bleef verzwijgen, uit het bovenstaande blijkt, dat hij "althans in zijn 



beschrijving van Amboina, hoezeer niet in 't oog vallend, er rechtstreeks melding van maakt Rumphius" aanteekeningen 



te hebben gebruikt; in dit geval van het hs. der Ambonsche Landbei h vm& Het is 1 5 ni< 1 n toen Eeupe in zijn 



biographie, na eene — evenwel allesbehalve nauwkeurige — vergelijking van R's Landbeschriivin- met Valentitn's Beschrijving 



van Amboina, verzekerde: „daarin zooveel overeenkomst (te hebben) aangetroffen, dat het geheel niet twijfelachtig is of de 



Landbeschnjving van Rumphius heeft tot grondslag voor de Beschrijving \an Valentijn verstrekt." (p. 35). 



Ook op andere plaatsen erkent Valentijn zijn gegevens aan R. te hebben ontleend. Zoo bijv. verwijst hij in zijn beschrijving 



van Ceram „en in 't byzonder Hoewamohel" naai het kaartje van Hoewamohel (het zgn. Klein-Ceram), afzonderlijk geteekend op 



de groote kaart No. I: „De landvoogdy van Amboina", en zegt dat hij, hoewel zelf een kaart van Ca 1 



gebruikt omdat „het nog veel oude naamen van dorpen, nu niet meer bekent, en ook veel andre zaaken zeer net aanwyst, die m 

 het kleene nesteu. 't geen wy volgen zullen zoo niet konden worden uitgedrukt, te weerdi-cr /.viule. om dat men uil" 

 Heer Rumphius, die te gelyk een Eand-meter, en zeer net Tekenaar was, (gelyk ons eenigzins gebleken is, en nog vérder blvken 

 zal) het zelve zodanig opgestelt en afgetekent heeft." (fol. 35). En ook in de beschrijving van Cambello waar Valkniun naar 

 de afbeelding verwijst, erkent hij: „Wy vertoonen het, zo als het de Heer Rumphius. in 't laar 1654. zelf zeer net geteekent 

 heeft, in het plaatje, No. VII." En lager: „De afteekening deezer Vesting [nl. van Cambello |. ziet'men onder No. VIII. van 

 die zelve hand." (fol. 37). 



Niettegenstaande Valkniun er dus eerlijk hier voor uit komt, dat R's. beschrijving hem tot grondslag diende, wil het toch voor- 

 komen, rj daartoe geraakt is. Immers in het „Voorbericht" van Dl. III. dus zeer in 't oog 

 loopend, betuigt hij zijn dank wel aan een groot aantal personen die • : /.ijn werk het hunne bijdroegen, 

 maar Rumphius wordt daarbij niet genoemd! Dat Vai.kntiin ook voor zijn ..Handasche Zaaken" ge^vens aan 1 

 werd elders .., d 7l 1 I ,.^m, • 1 ir-etoond, e hierachter Notulen Bat. Gen. Dl. X 1872, blz. 48-49. 

 Het verdient wel opmerking dat Valentijn in zijn zeer overzichtelijke ..I.vst der Bedienden \ 

 vermeldt dat Rumphius is overleden den 13** Juni 1702, en zulks herhaalt in Dl. III, 2e ! 

 drukfout niet gedacht kan worden. Zie hierbij sub Leupe, blz. 19 noot 3. 

 Behalve dat Valentijn in zijn „Ambonsche Zaaken van den Godsdienst" (Dl. III. 1 



„Commissaris Politicus de heer Rumphius" spreekt, vertelt hij in „Des Schryvers eerste Uyt- en T' Huis-reyze" (Dl. IV, 2e st. fol. 

 11 o) van een theologisch verschil van gevoelen tusschen R. en den Gouverneur Padbrugge, en zegt.' sprekende van zijn 

 beoefening van het Maleisch: „Myne Leermeesters in deze taal waren de Heeren Rumphius en de Ruyter" (ib.) -). 

 Het is niet te ontkennen dat de kundige veelschrijver en biograaf Valentijn, over vele zaken breed uitwijdend, maar bovenal 

 zich beijverend in het geven van levensbizonderheden der personen met wie hij in aanraking komt, zulks opzettelijk ten 

 opzichte van Rumphius heeft nagelaten. Dit treedt vooral op den voorgrond in de beschrijving van zijn ie uit- en 

 thuisreis, waarin hij tot in de kleinste bizonderheden afdaalt, vermeldende zijn aankomst op, verblijf te (van 1686— 1694, 

 behoudens een kort tusschenverblijf op Banda), en vertrek van Amboina; zijn ontvangst bij en beschrijving van verschillende 

 personen aldaar. Maar om hierbij, zij 't ook slechts eenige regelen, te wijden aan zijn „boezem-vriend" (Dl. III. ie st. fol. 348), 

 aan Rumphius, den man wiens leven en werken hij meer dan ie: nheid had gade te slaan en te... v 



achtte hij blijkbaar ongewenscht. Blijkens de beschrijving van zijn 2e uit- en thuisreis vertoefd» V m N Ife oor de tweede 

 maal van 1707— 1712 op Amboina, terwijl Rumphius er in 1702 was overleden; doch ook hier vermijdt hij angstvallig elke 

 mededeeling, welke ook maar het geringste licht zou werpen op het meer intieme leven \ in . n toen - . • 1 n Rumphius 



Als tegenstellingen moeten ook deze gelden: nergens noemt Valentvn het woord „Kruidboek" waar hij van Rumphius spreekt: 

 nergens brengt hij het verder dan tot den term „zeker groot, en schoon werk" (IV. 1,(01.322). sub Haren. blz. 37. aangehaald ! Dus, 

 ondanks het lofdicht dat hij er in 1690 op had gemaakt, afgedrukt voorin dl. I van Burman's uitgave (1741), en waarin hij o. a. 



zingt: ik agt dit werk te teer, || 't Past anderen om volmaakt de naam van Rumph te noemen, jj " Maar over de 



Rariteitkamer, die immers in 1705 het licht gezien had, heeft hij het telkens, en openlijk. In III, 1, fol. 344 vertelt hij: „Wy ver- 

 toonen hem niet in Prent, om dat dit reeds door de Heer Rn teil 'Kamer gedaan is." Even verder. 

 fol. 345—346, heeft hij het over kreeften „die by de Heer Rumphius ' in het eerste Boek, en ettelyk Hoofd-deelen van zyn 

 Ambonsche A int 7 Kam r reeds beschreven, en ook in Prent vertoond zyn". Weer even verder, fol. 348, de mooie plaats: „Wv 

 zullen die hioi niet beschrvven urne, en dit dooi e Heei RumP as. menen bo .etter!], uitvoerig in zyn 

 Ambonsche Rariteit- Kamer, gedaan is." Dit alles naar aanleiding van visschen. in Vai.eni ijn's „Dierboek" dus, waarvan men de 

 herkomst nu weet. zie blz. 3. In zijn dl. III, 2e Stuk, waar hij in den beginne de „Oost-Indische Zee-hoornkens" behandelt, valt men, zoo 

 te zeggen, over den naam Rumphius, en over „zyn keurlyk Werk. d Am, nnsehe Rariteit-Kamer" (aldus fol. 517, in het inleidend 



