^"Ï^ izen f den M 0luk schen Archipel enz. in 1824 gedaan, I, Amsterdam 1834, p. 28 en 35); aan R. P. Lesson, den Franschen 

 natuurhistoncus komt dus de helft der eere toe in het herstel van Rumphius' graf. Dit klemt te meer. daar Re.nwardt in 1821 



1 gedaan had: zie hierachter op dezen naam, blz. 46. 

 Of het verhaal van Lesson, dat de grafschennis had plaats gehad om meester te worden van het mooie marmer of wel het verhaal 

 van Blume-Cranssen, dat men in het graf van R; .-, m\ ,r schatten te vinden, meer vertrouwen verdient, 



is niet te Deslissen. Volgens beide lezingen is echter lage hebzucht de drijfveer geweest. 



Maar . wie had . d f n toch m de l8e eemv die graftombe doen oprichten voor Rl IIPHII 5? Waarom ; ~ - — ■—" 



enkel i8e-eeuwsch bericht bekend, dat het bestaan van dit marmeren gedenkteeken bevestigt; daargelatei 

 — zie op dezen naam, blz. 39 — , die echter in Sept. 1792 sprak van ja simplicité de ce monumenf'? Indien 

 conjectuur te wagen, dan zou het kunnen zijn, dat Adriaan van des mm. die van 17 Jan. 1706—13 Oct. 

 Ambon was (op den laatsten datum daar gestorven), en zelf groot liefhebber van Hoorntjes en Schelpen " 



van Rumphius heeft opgericht. Tot mijn spijt heb ik niet in handen ki van f. Renard „roissons, ücrevisses 



et Crabes, autour des iles Moluques et sur les cotes des Terres Australes peint* d'apn-s nature sur les ori-nnauv de B Coyft et 

 Stel [de 2 opvolgende Gouverneurs van Ambon, 1701— 1706, en 1706—17-0' I ■ avec préface de \ Vosmmr" 

 754, fol., door Van der Aa, XVII, 1S74, p. 991 op gezag van Dik. Kkamm (V. 1861, p. .'5701 vermeld. 



Muller, S. Land- en Volkenkunde. (Dl. III der „Verhandelingen over de Natuurlijke Geschiedenis der Nederlandsche overzeesche bezittingen 

 Uitgegeven . . . door C. J. Temminck.") Leiden, 1839—44. fol. 



In het gedeelte „Aanteekeningen omtrent Amboina . . . enz." (fol. 95—126) heeft de schrijver niets dan lof voor Rumphius. Zoo 

 zegt hij o. a. (fol. 105): „Omtrent den sagopalm, zijne botanische kenteekenen. de plaatsen en gronden -.vaar hij het wel •: t ert. 

 en het gebruik, dat de bewoners der Molukken van hem maken, heeft Rimpjih. s zoo allesomvattend en 1 



dat wij niet anders kunnen, dan naar dien te verwijzen. De meeste latere schrijvers, de oude Vai.kntvn zelfs niet uit-e/onderd. 

 hebben ten aanzien der gewassen van de Groote-Oost, hunne mededeelingen hooi 

 evenwel altoos opregtelijk te bekennen." 



Verder vermeldt de schrijver (fol. 114), dat hij gedurende zijn verblijf te Amboina, 28 Maart— 25 April 1828, het huis betvoonde in 

 welks A l monument »ow< I als de in» 1 



„In het fraaije botanische werk. de Rumphia, van den Heer Blume, bewndt /.ch \ m «In n-iiw.iid.^ mouument 



afbeelding, door mijnen overledenen reisgenoot, den Heer van Oort, vervaardigd." Hij beschrijft het aldus: ,Dit qrafteeken 



bestaat uit eene gemetselde tombe, van eenen vierkanten vorm, naar boven eenigzins smaller toeloopende. Hare hoogte bedraagt 

 im 78 hare breedte aan den voet i"»,i, en die van hoven im, 02 . In eene groote steenen plaat, aan de voorzijde der tombe, 

 staat het volgende opschrift gebeiteld": (en zie nu deze inscriptie sub Bickmore, blz. 47), (fol. 114). 



Stuers, Jhr. F. V. A. de. De Sago-boom der Molukko's. In Tijdschrift voor Neêrland's Indië. 8e jaarg. Dl. I. Batavia, 1846. 8°. 



Schrijver zegt; „Opmerkenswaardig is het, dat deze geheel Inlandsche wijze van bereiding [der sago], die volkomen onder het 

 bereik en de bevatting van ieder inboorling valt, aan den Amboinees is geleerd door dei m 1 hem , ekenden Ku» 

 vóór dat tijdstip, de Amboinees, even als nu nog op onderscheiden plaatsen op Ceram en Boeroe en overal eld< 



Suma tra's westkust, de bovenlanders de sago met de ela [drab] vermei... gebruikten. De n _ . bij den 



Amboinees algemeen, en gaat gepaard met eene ware erkentelijkheid voor deze den inboorling hoogst ; 't... Kr, n- van 

 voedsel, zoo mild door de natuur geschonken." (pag. 370.). 



Graesse, J. G. Th. Das siebzehnte Jahrhundert in seinen Schriftstellern und ihren Werken auf den verschiedenen Gebieten der Wissenschaften 

 und SCi! 53. S°. [Vormt den III. Bd. 2e 



Literargeschichte aller bekannten Völkej der Welt, von der altesten bis auf die neueste Zeit. 



Noemt even op p. 652 Rumphius, en geeft op p. 653, noot 6 een bibliografie'tje, waarin hij ook naar Sprengel verwijst. 



Junghuhn, Fr. Java, zijne gedaante, zijn plantentooi en inwendige bouw. 2e uitgave. Dl. I. 's Gravenhage, 1853. gr. 8°. 



Bij zijn „Opgaaf betreffende de literatuur over de flora van Java", getuigt schrijver van Rumphius' Kruidboek: „Het werk van 

 Rumphius is door de geheele wereld te beroemd en om de naauwkeurigheid der daarin voor! ogen te hoog 



geacht, dan dat het noodig zou zijn dit nader aan te toonen." Tevens verm Idt s< 1 dat o K.r 



G. A. E. T. Henschel, Clavis Rumphiana .... Vratislaviae, 1833. (pag. 180). 



Bijdragen tot de Taal- Land- en Volkenkunde van Neêrlandsch Indië. Tijdschrift van het Kon. Instituut. Dl. II. 's Gravenhage, 1854. 8°. 



In het overzicht van den staat en de werkzaamheden van het Instituut gedurende het jaar 1852/53 wordt op blz. X vermeld, 

 dat de Commissie (bestaande uit de heeren P. Jeekel, F. V. A. Ridder de Stuers en A. L. Weddik), in wier handen gesteld 

 was een handschrift van Rumphius (in 't bezit van het Instituut) der „Ambonse Historie", adviseert niet tot den druk daarvan over 

 te gaan, daar het hoewel uitvoeriger en in kleinere bizonderheden tredend, overigens niets bevat wat niet reeds door ValEMTIJN 

 werd gepubliceerd. 



Het Bestuur vereenigde zich met het gevoelen dier Commissie, welke er blijkbaar geen bewustheid van had dat Rumphius' 

 Valentijn 1 



Bleeker, P. Dr. Reis door de Minahassa en den Molukschen Archipel gedaan in de maanden Sept. en Okt. 1855 in het gevolg van den Gouv. Gen. 

 Mr. A. J. Duymaer van Twist. Batavia, 1856. 2 dln. gr. 8°. 



Bleeker verbleef van 2 — 8 Oct. 1855 °P ^ e hoofdplaats; over Hitoe schrijft hij: „Daar is een rijkdom en veelsoor' .. 

 gewassen welke nog slechts gedeeltelijk is bekend en welke nog op een' tweeden Rumphius wacht, om onze kennis d 

 een meer voldoend standpunt te brengen." (II. p. 60). 



En omtrent R.'s begraafplaats (ib., p. n o): „Wie Amboina bezoekt, wordt gewoonlijk als eene m tad gewezen 



op de tombe van Rumphius. Deze tombe bevindt zich op het erf van een' ingezetene, niet ver van Batoegadja, in de verlenging 

 der burgtstraat. Zij is slechts merkwaardig door den naam van den uitstekenden natuuronderzoeker en door de hulde, door Van 

 der Capellen aan zijne nagedachtenis gebragt, in het bevelen van hare herstelling. Het monument is thans weder in verval 

 niettegenstaande men het of nieuw met kalk had fewit. H< I tien niet meer 



beantuwordende aan het oorspronkelijke". ] ) Op de geene 100 roeden van de tombe van R europesche 



begraafplaats verheffen zich meerdere grafteekenen, grootscher en sierlijker dan dat van Rumphius." Bleeker was een go 



Muller, Dr. S. Reizen en onderzoekingen in den Indischen Archipel, gedaan door — . Nieuwe uitgave (nl. van het werk „Land- en Volkenkunde: 

 Dl. III der Verhandelingen . . . enz."), met verbeteringen door den schrijver. Amsterdam, 1857. 2 dln. 8°. 



Hetgeen hierboven werd aangeteekend, zegt de schrijver precies zoo in deze uitgave in Dl. II, pag. 34 en 43— 44. 



