602 



daardoor wordt de invloed der ongelijkheden van den tuin grooten- 

 deels opgeheven. Het gemiddelde eener reeks contrólevakken is be- 

 trouwbaarder, naarmate de cijfers der afzonderlijke contrólevakken 

 minder uiteenloopen. Deze betrouwbaarheid drukt men uit in een 

 cijfer, de z.g. middelbare fout van het gemiddelde. Naarmate de 

 schommelingen in opbrengst der contrólevakken grooter zijn, wordt 

 deze fout grooter. Aan het verschil tusschen twee gemiddelden van 

 2 proefobjecten, kan men, wanneer de fouten der gemiddelden klein 

 zijn meer vertrouwen schenken, dan wanneer die fouten groot zijn. 

 Bij meer contrólevakken wordt de fout kleiner en het resultaat be- 

 trouwbaarder, vandaar, dat men het aantal contrólevakken bij de 

 rietcultuur op Java heeft opgevoerd van 4 of 6 tot 10 a 12. 



Dat de berekening van de fout ons in staat stelt, de betrouw- 

 baarheid van het resultaat der proef te beoordeelen, is, wanneer wij 

 een voorbeeld geven, gemakkelijk in te zien. De vakken van proef- 

 object A, bemest met Z.A. brachten 1331 pikol riet op, van proef- 

 object B. bemest met 2 Z.A. 1543 pikol. Uit de cijfers der contróle- 

 vakken afzonderlijk werd als fout van het eerste gemiddelde + 53, 

 van het tweede gemiddelde + 10 berekend. 



Wanner deze zelfde proef onder precies dezelfde omstandigheden 

 herhaald kon worden, zouden wij niet weer dezelfde gemiddelden 

 krijgen. Maar wel weten wij uit de grootte van de fout, dat het 

 cijfer dan in den regel (voor (5$ % der gevallen leert ons de waar- 

 schijnlijkheidsleer, zie Archief 1914 XXII, blz. 925) ligt: 



voor proefobject A tusschen 1278 en 1384, 



voor proefobject B tusschen 1533 en 1553, d.i. het interval plus 

 of minus eenmaal de fout. Het gemiddelde kan buiten deze gren- 

 zen vallen, het blijft echter steeds: 



voor proefobject A tusschen 1172 en 1490, 



voor proefobject B tusschen 1513 en 1573, d. i. binnen plus of 

 minus driemaal de fout. 



Hoe afwijkend het gemiddelde, dat we vinden ook is, steeds blijft 

 hier het gemiddelde van proefobject B hooger dan van proefobject 

 A. Er is dus een betrouwbaar verschil tusschen de beide proefobjec- 

 ten. We drukken dit uit door bij het verschil tusschen A en B de 

 fout op te geven. 



Het verschil in rietopbrengst tusschen proefobject A en B is 212 

 + 62. !) Dit verschil is meer dan 3 maal zijn fout, zoodat we een 



1) Hoe een dergelijke berekening uitgevoerd wordt, staat in de publicatie .,Over de beoordeeling 

 van proefveldresultaten" Archief 1914 XXII, bli. 925. 



