304 



wanneer de heer B. d. B. hieruit concludeeren wil, dat men zicli 

 dus niet aan den eisch: ..een verschil is betrouwbaar, wanneer het 

 grooter dan driemaal de bijbehoorende middelbare fout is" behoeft 

 te houden, kunnen wij daar niet mee instemmen. 



Men vergete toch vooral niet, hoe vaak een resultaat, dat den 

 indruk maakt van volkomen betrouwbaar te zijn, daar liet verschil 

 meer dan drie maal de bijbehoorende fout bedraagt, later toch 

 blijkt onjuist te zijn geweest. Er zijn dan de eerste maal door sy- 

 stematische fouten verschuivingen der gemiddelden in de proef op- 

 getreden. 



Zoo vonden wij bij de in dit stuk behandelde Chilisalpeterproe- 

 ven, b.v. in proef 34, een verschil voor riet en suiker, dat driemaal 

 de fout bedroeg, dus volkomen betrouwbaar leek. Wanneer men 

 alleen op deze proef afging zou men dus concludeeren, dat Chili- 

 salpeter beslist beter is dan Z.A,. Daar wij over meerdere proeven 

 beschikken, weten wij, dat deze conclusie onjuist is. In de gra- 

 phische voorstellingen vallen deze afwijkende proeven bijzonder op. 

 Dus zelfs bij streng handhaven van den eisch: „het verschil moet 

 meer dan driemaal de bijbehoorende fout bedragen'' kan men. af- 

 gaande op een enkele proef, foutief concludeeren. Hoeveel grooter 

 wordt dit gevaar, wanneer men zich tevredenstelt met een minder 

 zwaren eisch! 



Bij de proeven kieze men dus bij voorkeur de proefobjecten 

 zoo. dat er een voldoend verschil te verwachten is. dus b.v. bij 

 optimum-proeven een opklimming van 2 pikol. Wanneer men eenige 

 van dergelijke proeven heeft genomen, weet men met zekerheid, of 

 de beste werking dicht bij de hoogste of de laagste gift ligt. 



De productie, welke in den geregelden aanplant verkregen wordt, 

 wijst dan wel uit, of men een hoogere gift kan wagen of niet. 



Zoolang men slechts enkele proeven heeft genomen, kan men 

 nooit met zekerheid een conclusie voor de practijk nemen. Men 

 moet daarom zooveel mogelijk alle gegevens uit den aanplant zelf 

 mede in rekening brengen om voor de practijk zelf zijne conclusies 

 te stellen. 



Bij een proefveldresultaat geven wij dus op. in welke mate dit 

 resultaat betrouwbaar is; de practicus, die daarnaast over andere 

 gegevens beschikt, moet dan beslissen, in hoeverre hij de norm van 

 de proef zal volgen. Hier volgt echter uit, dat het .resultaat van 

 de proef zoo betrouwbaar mogelijk moet zijn. en men hierbij zich 

 streng aan de eisenen kan houden. 



