415 



3e. bij hoogere temperatuur vermindert de viscositeit van het 

 oplosmiddel, en stijgt dientengevolge de kristallisatiesnelheid. 



Een andere verklaring heeft Harloff *) trachten te geven in 

 zijn interessant artikel: ..Over de incrustatie der voorwarmers bij 

 ruwsapzwaveling" '. 



Harloff verwerpt de verklaring van Hazewinkel voornamelijk 

 op grond van het feit, dat het zekerlijk aan twijfel onderhevig is of' 

 het op de door Hazewinkel aangegeven wijze gevormde neerslag 

 voldoende is om een zoo hevige incrustatie in het leven te roepen, 

 en of vooral het verschijnsel in staat is de zoo uiteenloopende mate 

 van afzetting jp verschillende fabrieken te verklaren. Harloff be- 

 wees vervolgens nog nader door vergelijkende proeven tusschen 

 rietsap en kunstsap, waarbij bleek dat het niet-kalihoudende kunst- 

 sap zich in hoofdzaak juist als rietsap gedroeg, dat de kali bij de 

 incrustatie slechts een ondergeschikte rol kan vervullen. 



Harloff's proeven, waarop ik hieronder uitvoerig inga, leidden 

 hem er vervolgens toe de conclusie te trekken, dat ook het zich in 

 koud gesulfiteerd rietsap in oplossing bevindende calciumsulfiet even- 

 min de eenige oorzaak kon zijn der incrustatie in de voorwarmers. 



Uit het feit nu dat volgens Harloff noch de kali, noch het in 

 koud gesulfiteerd sap in oplossing aanwezige calciumsulfiet de eenige 

 oorzaak kon zijn der incrustatie, trok deze de conclusie, dat de in- 

 crustaties niet zoozeer te wijten waren aan de zich „in oplossing" 

 bevindende zwaveligzure kalk, als wel aan de ,,totale hoeveelheid"' dier 

 verbinding, welke zich in het rietsap zal vormen door neutralisatie 

 der kalk in overmaat, ongezien het feit of zij bij haar ontstaan in 

 oplossing verkeert of niet. Volgens Harloff moet de zoo hinderlijke 

 afzetting waarschijnlijk in hoofdzaak toegeschreven worden aan den 

 langzamen „overgang van het onoplosbare sulfiet van den amorphen 

 in den kristallijnen toestand". 



Deze conclusie van Harloff na de door hem verrichte uitvoerige 

 proeven, van welke geen enkele met het al of niet kristallijn zijn 

 van het calciumsulfiet in direct verband stond, moet m.i. als eenigs- 

 zins merkwaardig worden beschouwd. In de eerste plaats dringt zich 

 terstond de vraag op naar het bewijs van het feit, dat het calcium- 

 sulfiet zich in amorphen- toestand uit de oplossing afzet, en daarna 

 langzaam van den amorphen in den kristallijnen toestand overgaat. 

 Voor zoover mij bekend is er noch in de proeven van Harloff, 

 noch in de oudere literatuur eenig bewijs hiervoor te vinden. 



I) Archief XX, 991 (1012). 



