418 



Deel III van het Handboek (blz. 163) zegt: „Het bij de sulfitatie ont- 

 staande calciumsulfiet slaat niet terstond neer, maar blijft in het 

 koude molensap eenigen tijd in oplossing ; eerst daarna — en wel zeer 

 spoedig bij verwarming — scheidt zich uit het sap, ook zonder dat 

 er bisulfiet was gevormd geworden, normaal calciumsulfiet af, zoodat 

 de buizen van de voorwafmers zich spoedig met een incrustatie, die 

 calciumsulfiet bevat, bedekken." 



Beide onderzoekers hebben dientengevolge gevoeld, waar het 

 hier om ging, doch het niet definitief uitgesproken, vermoedelijk 

 misleid door de door Geese vermelde zeer hooge oplosbaarheids- 

 waarden. 



Herinneren wij nu nog even aan de door Hazewinkel vermelde 

 proef, waaruit wij hierboven eveneens de conclusie trokken, dat cal- 

 ciumsulfiet gemakkelijk oververzadigde oplossingen vormt, dan kun- 

 nen wij met reden concludeeren, dat oververzadiging bij de vorming 

 van sulfietafzetsels een zeer voorname rol zal spelen. 



Is dit echter het geval, dan zullen alle factoren, welke deze 

 oververzadiging bevorderen, een rol spelen bij de vorming dezer af- 

 zetsels. Het meerendeel dezer factoren kan samengevat worden on- 

 der „den aard van het sap". Dat de aard van het sap een buitenge- 

 woon groote rol speelt, is reeds van ouds bekend, en kan alleen 

 verklaren, waarom het verschijnsel der afzetsel vorming zoo afwisse- 

 lend en verschillend optreedt, en zelfs afhankelijk schijnt van de 

 gesneden tuinen en den tijd van het jaar. 



Onder de hier ter zake in de eerste plaats in het oog te vatten 

 eigenschappen van ruwsap noem ik de viscositeit. Het is een ieder 

 bekend, dat een hoogere viscositeit in het algemeen de kristallisatie- 

 snelheid vertraagt, en dientengevolge ook de vorming van overver- 

 zadigde oplossingen zal kunnen bevorderen. h\ dezen factor zocht 

 dan ook reeds Harloff de oorzaak van het groote verschil tusschen 

 de hoeveelheden calciumsulfiet, neergeslagen bij de boven vermelde 

 proeven met ruwsap en met kunstsap. Om deze opvatting te staven, 

 voerde hij de volgende proef uit. 



Een ïïetsap werd in de koude gekalkt, gezwaveld en gefiltreerd, 

 en daarnaast een hoeveelheid van juist hetzelfde sap, dat echter te 

 voren even opgekookt en daarna weder op normale temperatuur 

 afgekoeld was, met juist dezelfde hoeveelheid kalk op gelijke wijze 

 koud gezwaveld en gefiltreerd. De filtratie hiervan verliep beduidend 

 gemakkelijker. De beide koude nitraten gaven steeds bij het te voren 

 opgekookte en weder afgekoelde ruwsap na verwarming een geringer 



