— 66 — 



gezien als de eigenlijke grondeigenscliap van het dierlijk 

 leven. Alle organen moesten, volgens die leer, door prikkels 

 den aanstoot kiijgen tot het verrichten hunner functie. Als 

 de normale prikkels golden lucht en voedsel. De acute 

 ziekten waren een gevolg van vermeerdei'ing of vermindering 

 van die prikkelbaarheid en de behandeling bestond in maat- 

 regelen waardoor die prikkelbaarheid werd verzwakt of 

 versterkt. 



De levendraclif , die eens als to pnéuma, een uit lucht 

 bestaande geest, gehuisd had in de slagderen en dooi- 

 Paracklsus veranderd was in een Archeus, een soort van 

 hulpvaardigen kobold of inwendigen alchimist, veranderde 

 in de eerste helft van de 18'' eeuw, in het systeem van 

 George Ernst Stahl, in een levensziel, anima inscia. Deze 

 levensziel is aan dAvalingen en hartstochten, luiheid, vrees, 

 ongeduld, droefheid, onbedachtzaamheid en veitwijfeling 

 onderhevig. 



De arts moet deze nu eens kalmeeren, een andermaal 

 prikkelen of straffen en tot boete dwingen. De levensziel 

 regeert het lichaam en wei'kt slechts door middel van phj^sische 

 en chemische krachten der opgenomen voedselstoffen. Maar 

 zij heeft de macht deze krachten te binden en los te maken , 

 ze te laten gaan of te remmen, waardoor de verschillende 

 ziekten ontstaan. Na den dood komen die geremde krachten 

 vrij en veroorzaken de rotting. 



In de tweede helft van de 18*' eeuw werd deze levensziel 

 veranderd in een levenskracht, ars pitalis, terwijl zij in 

 hoofdzaak hare eigenschappen behield en onder den naam 

 van natuurkracht bij ziekten een groote rol speelde. Voor 

 den vitalistischen arts hing het wezenlijke van de levens- 

 verrichtingen niet af van natuurkrachten, die met blinde 

 noodzakelijkheid en naar vaste wetten den uitslag bepalen. 



De studie van die natuurkrachten was daarom geheel 

 bijzaak. Tegenover dat zielewezen, die vis vitalis, moest 

 een philosooph, een denker staan, die in abstracto, zoiuhM- 

 verdere kennis vau de natuurwetenschappen haar eigen- 



