VOORREDEN 
VURAEUN UDCOECN 
ESG-HIR-Y V—E-R 
Et is een groot voordecl voor iemandt , die voorgenomen heeft over zekere ftoffe 
'of ontwerp te fchryven, te rade te kunnen gaan met die Schryvers ,. die voor 
hem over de zelve zake gefchreven hebben. —Daar uit kan hy niet alleen zien; 
welke misílagen zommige , het zy door onkunde, het zy uit vooroordecl , 
Il of ook uit cenzydigheit ; hebben begaan, om de zelve, als zo vele klip- 
LU pen, zorgvuldig te myden; maar hy kan daar door ook leren hoe ver zich 
AC WA- 
de nuttige ontdekkingen hunner nafporingen uitftrekken , ot zich daar van te 
bedienen tot voortzettinge van die wetenfchap , of letteroeffeninge , die hy zich 
; E/| tot een doclwit hecft voorgeftel:. 
.Dat de ouden het ys, gelyk men fpreekt , omtrent vele dingen gebroken, en in het onderzocken van 
verícheide gefchied-en natuurkundige zaken (om van andere hier niet te fpreken) cen fpoor gelegt heb- 
ben, dat men in volgende tyden gevolgt heeft, zal niemandt, die'eenige kennis van hunne fíchriften 
heeft, ontkennen; en in zo verre is men hen in der daadt dier verplicht. ..Maar men is evenwel nog. vecl 
meer veríchuldigt aan de nieuwe Schryvers, die noch tydt, noch koften, noch arbeidt hebben gefpaart 
om nieuwe ontdekkingen in alle foorten van wetenfchappen te doen; en daar onze ceuw boven alle ande- 
re roem $» kan dragen, is, dat zy Mannen van den grootften geeft en het fchranderfte oordeel daar om- 
trent. heeft. voortgebragt. 
Wy zullen van gene andere wetenfchappen fpreken , maar alleen by de Natuurkunde blyven.  Sedert 
dat men glazen heeft uitgevonden , waar door niet allen het fyafte zandgje zich duizendmaal groter ver- 
"roont dan het is, met alle zyne doorzichtige hoeken en kanten, maar zelfs het onzichtbare zichtbaar 
wordt gemaakt , is'er byna niets zo hoog in de hoogfte hemelkringen, zo diep in de diepfte zeckolken, 
zo verborgen in de verborgeníte holen en groeven der arde, dat men door het behulp dezer glazen niet 
onder het bereik van het gezicht weet te brengen, om de voorname delen, hoedanigheden en eigen- 
Íchappen daar van te leren kennen. 
Eertyds vergenoegde men zich met de ligchamen der menfchen te ontleden; maar nu gaat men in 
de ZR SCBENCN van het ligchaam niet alleen veel verder, maar men onteedt ook moffelen , rupzen, 
muggen, bladeren, bloemen, vruchten, wortelen, enz. en ontdekt in het geringfte fchepfel de uitne- 
mendíte wonderen. . 
Wat is 'er geheimer in het dierlyk leven dan 4e omleop vau bet bloedt. ——| Men twyfelt of de ouden 
daar iet van hebben geweten: het is altoos zeker, dat zy daar op verre na zo vecl niet van geweten 
hebben, als men 'er tegenwoordig van kent. Het is nu geen werk meer het bloedt dwars door het 
vel van aalen, enz. door vergrootglazen te zien omlopen, waar uit men een zeker en vaft denkbeeldt 
kan opmaken hoe het in de aderen en flagaderen van het menfchelyk ligchaam , door het hert en de 
longepypen, omloopt. " 
Kan 'er herelyker uitvinding bedacht worden dan de Luchtpomp? waar door men tot de onzichtbare 
werkingen der luchtbollen op de ligchamen doordringt, en hunne zwaarte en fynheit zo weet te wegen, 
als of men yzer of ftaal in een weegfchaal hadt. 
Van deze en diergelyke zaken en hulpmiddelen hebben de ouden niet vecl geweten en gefchreven; cn 
die na ons nog verder in de geheimen der Natuur zullen treden , en de zelve nog al meer nafporen, zul- 
len nog meer, dan wy nu weten, ontdekken en uitvinden. 
Het geen, daar deze onze eeuw ook alle de voorgaande in overtreft , is, dat men uit zyne eige oogen 
ziet, en de zaken, die men befchryft, zelf. behandelt.  Voor dezenliep men'er merendeels los over heen ; 
men redenkavelde over de natuur der dingen, zonder de zelve of gezien, of onderzocht te hebben. War 
js niet al voor dezen, op het getuigenis en gel gelove van anderen, voor waarheit opgegeven en aan- 
genomen, dat naderhandt bevonden is een louter verdichtíel te zyn? 
Ondertuffchen is het eenen. meníche onmogelyk de ganíche Natuur te befchryven. — Behalven. de be- 
kwaamheit en de ervarenheit , die daar toe vereifcht worden, is het perk, dat het menfchelyk leven is ge- 
zet, vel te kort om alles te doorzien. — Voeg daar by de ongemene grootheit van de Natuur zelve, die 
niet bepaalt kan worden, en de onuitfprekelyke uitgeftrektheit van hare werken, nevens de ondoorgron- 
delyke diepte van hare wegen , die niet is te peilen. Wie kent toch, als men het oog op de menigre en het 
onderícheidt van de allerkleinfte tot de allergrootfte fchepíelen flaat, der zelver geral? Wie kent hunne 
verícheide geflachten, foorten, en byfoorten? om van hunne hoedanigheden en eigenfchappen, zo vol- 
. flrekte, die zy in zich zelve hebben, als betrekkelyke ten. opzichte van andere dingen, niet te fpreken. 
Maar, dat nog verder gaat, wie der hedendaagfche Natuur-onderzockers heeft met alle de nieuwe hulp- 
middelen dezer later eeuwen, daar de ouden niets van hebben geweten, kunnen tonen de onbepail- 
bare declbaarheit der ftoffen, daar de natuurlyke gewrochten uit beftaan, en de ongclooflyke kleinheit, 
j j * OK OX ok met 
