^t RERUM NATURALIUM 
incolis Gabba Galba appellantur, extus flavi & glabri, virilis femoris feré equantes craffitiem , variisque 
liquidis coércendis idonei, fi fundis ligneis probé muniantur: horum & nonnullos poffidemus. — Majora 
folia incolis, loco arundinum aut PLE ; ad tegendas domos inferviunt. Arbor hzc Zagoe fructus ma- 
ruros haud profert, priusquam medulla , quz truncum offercit, in farinam aridam mutetur; id, quod 
Indi cauté obfervant, | Maturis autem fructibus trüncum infra perforant , farinamque , plurima inter fila- 
menta quafi conclufam , inde eruunt, cribrant, pulchré à filamentis fecernunt , fecretamque affervant , 
placentis aut panibus inde conficiundis infervituram. Yu 
Conftat affatim , plurimas harum arborum in infülà Borneo, Ceram 3 aliisque Indiarum oris crefcere , 
€ quibus incolz, modo jam defcripto , maturam farinam colligunt , depurant, affervant, magnáque 
ejus copià coacervatà, pulmentum inde coquunt , Papedo ipíis vocatum, quod dein in globulos, Corian- 
dri:feminis magnitudine, formant, alios tamen aliis majores; hi vero globuli Sago, ad folem probé are- 
fadi, fi ab omni humiditate arcentur, in annos confervari, & in ciítas » dolia, vel farcinas compadti , 
utcunque libuerit, transportari poffünt. Quam rem propriá do&i experientià demonftrare valemus ; Sa- 
go nimirum (hoc enim vocabulo granula illa proprié nominantur) per viginti & plures annos à nobis aí- 
Íervata, nequaquam corrupta, fed zqué apta ufui effe, quàm quz paucis tantum abhinc annis cx Indiis 
accepimus.  Sago Indis optimum | przbet nutrimentum , ipfis ad vite füftentationem apprimé neceffa- 
rium: benigniflimus quippe rerum omnium largitor, Deus, fecalis triticique penuriam , quà laborant, 
hácce medullà farfit; cujus immen(am adeo copiam fundunt arbores, ut non regiones duntaxat, in qui- 
bus hz crefcunt, fed & remotiores aliz ejus abundantià cumulentur : fiquidem circa hanc ampliffima ver- 
fetur negotiatio, ita ut Britannica Societas Indiarum Orientalium $ago quantitatem maximam, ut mer- 
cem facile vendibilem , adportet, unde dein huc in Bataviam & dictum transmittitur , fenfimque in 
ufum venit. Quin & in variis hodiedum aulis expetitur Sago , & à coquis , aliis intermiftum cibis, a pra- 
aranda embammata, quz plus inde efficaci & gelatinz acquirunt, ufurpatur: Sago enim admodum: 
2- «8l g ql , fa 
glutinofum eft, co&tumque omnino transparet inftar polentz Panici cocz. Eft & Sago debilibus exhau- 
ftisque zgris, qui emaciati & graciles fant, falubre medicamen, five in jufculis carnium, five in lade, 
aut aquá duntaxat fimplici decoquatur, addito, pro cujuslibet guftu, alio quocunque, quod füporis gra- 
tiam conciliare poteft. Julapiis quoque refrigerantibus loco Cornu Cervi aut Hordei decorticati incoqui 
poteft : refrigerat enim, pe&usque & ventriculum demulcet. Nec hisce folum in morbis, veràm & in ipa 
Phthifi ufurpatur co&um in aqua pluvia, & cum recenti lace miftum, aut inftar pulmenti ex aquá 
comeftum. Nec minus & tencllis infantibus conducit Sago, fi ex aquà coitum cum una parte tertià 
: latis dulcis, loco tenacium illarum pultium , ex. fariná' confectarum , pro pulmento quotidiano illis ex- 
hibetur : fiquidem pulmenta alia ipfos nimis inferciant , acidáque acrimoniá , in debilibus ipforum ventri- 
culis exciratà, incrementum omne & vigorem inhibeant. ^Comprobat hoc quotidiana experientia in ho- 
minibus plebejis, qui , dum liberis fuis celere incrementum conciliaturi, alimenti fortioris nimiam copiam 
illis ingerunt, cui digerendz impares funt, imprudenter id efficiunt, ut non modo non accrefcant, fed 
& extenuentur magis, & vel tandem obeant. E 
Sago etiam inter Palmites, five arbores Kalappo xefercur in Hort. Malabav. Y. Tom. cujus in primá Ta-. 
bulà fub nomine Teuga reprzentatur. — A prifcis fcriptoribus Palmites vocabantur Palme Indice Coccifere , 
quarum 
Ambonc en de andere Indianen in hunne tale Ga24a Galba, De 
landen daar mede overvloedig voorzien worden, alzo 'er grote 
zelve zyn van buiten geel en glad , omtreht dé dikte van een 
koophandel mede wordt gedreven, en zclfs de Engelfche Ooit- 
mans been, en. men kan 'er mede allerhande vocht in bewaren, 
als zy met houte bomen wel voorzien zyn. . Wy hebben 'er me- 
de van. De grote bladen gebruiken de inlanders, in plaats van 
riet, of pannen, om hunne huizen daar mede te dekken.. Deze 
Zagocboom gecft gene rype vruchten voor dat het pit, het welk 
in den ftam zit, ryp is geworden, en in droog mecl verandert, 
daar de Indianen wel op paffen. | Als de vruchten ryp zyn, hak- 
ken of maken zy onderaan den ftam cene opening, halen 'er het 
mecl, dat tuffchen verfcheide dradige vefelen als befloten legt, 
uit, ziften en fcheiden het zelve van die vefelen fchoon af, en 
bewaren het om 'er koeken of broodt van te bakken. 
Het is niet onbekend, dat'cr op het cilandt Borneo ook vele 
Zagoebomen grocjen, als mede op Ceram, en vcle andere In- 
diaanfche kuften, waar uit de ingezetenen op de voorverhaalde 
"wyze het mecl, als het ryp is, halen, het zelve zuiveren, bewa- 
ren, en, als zy 'er velen voorraadt van hebben, dikken braai , by 
hen Papedo genoemt , van koken ,en daar vervolgens ronde korrels 
van maken, in grootte als Korianderzaadt, doch yan verfcheide 
foorten van grootte ; en deze Zagoe- of Sagokorrels wel in de zon- 
ne gedroogt zynde,én wel bewaart wordende , dat 'er geen water 
of vochtigheit aan komt,, kunnen de zelve vele jaren goed bly- 
ven en vervoert worden het zy in kiften, vaten, of baalen, waar 
van wy zelf ondervinding hebben, en kunnen aantonen, dat de 
Sago (want dus worden de toebercide korrels eigentlyk genaamt) 
die wy federt twintig ,en meer jaren bewaart hebben, in 't minft 
nict bedorven, en al zo goed voor het gebruik zyn, als die wy 
voor weinig jaren cerít uit Indié gekregen hebben. De Sago is 
voor de Indianen een uitftekend voed(el, en voor hen zeer nood- 
zakelyk. tot levensonderhoudt, hebbende de £oede en milddadige 
Godt, in plaats van rogge en tarwe, die hen ontbreken, hen d 
merg of pit gegeven, het welk in zodanigen overvloedt uit. de 
bomen wordt gehaalt , dat nict allen het landt, waar in de zelve 
Brocjen, maar ook verfcheide andere , en zelfs ver afgelegene 
Indifche Maatfchappy de Sage, als goede koopmaníchap , in 
overvloedt medebrengt , van waar het naar Hollandt en clders 
verzonden wordt, en allengskens in gebruik komt... Ook wordt 
de Sago reets aan verfcheide hoven getrokken, dienende den koks 
om 'cr, onder andere fpyze gemengt zynde, goede foepen van te; 
maken, die ''er te krachtgier en lilliger door worden; want de 
Sago is zeer lymig,, en, als ze gekookt is geheel doorfchyrnend , 
gclyk de gort van Boekwyt, als ze gekookt is. De Sago is me- 
de cen heilzaam geneesmiddel voor zwakke en krachteloze men- 
Íchen, die fchraal en mager zyn, het zy in focpen by vleefch, het 
Zy in melk, of ook alleen in water gekookt, naar ieders fmaak 
daar by gedaan zynde het geen het zelve aangenaam kan maken. 
Zy is ook zeer goed om in koeldranken, in plaats van Harts- 
hoorn, of Gepelde garft, te koken: zy verkoelt en verzacht de 
borít en maag, wordende niet alleen daar voor, maar ook voor 
de CEA gebruikt, in regenwater gekookt, en met varíf- 
fe zocte melk gemengt, of als waterbraai gegeten zynde. "Zy is 
mede zeer dienftig en gezond voor kleine teere kinderen, als het 
hen, in water gekookt, met een derde zoete melk daar by, in 
plaats van de &icke meelpappen, voor cen dagelykíche pap ge- 
geven wordt ; want de andere pappen proppen de zelve al te veel, 
en verwekken al te veel goorheit of fcherpte in hunne tecre 
maagjes, zo dat zy daar van grocjen noch bloejen kunnen. En 
dit leert ons de dagelyk(che ondervinding van gemene menfchen, 
die hunne kinderen al te fchielyk willen groot hebben, en hen 
derhalven al te veel en te machtig vocdfel geven, het welk zy 
niet verdragen kunnen, en alzo, in plaats van te grocjen, ma- 
ger worden, en zelfs wel fterven. , 
De Zagoeboom wordt mede onder de Pa/miet- o£ Kalappobo- 
7uen getelt in den Malabaarfcben Kruidbof *t I. Deel, waar van op 
de eeríte plaat aangetoont met den naam van Zezgz. Onder de 
oude fchryvers worden de Palmiten Pa/zz Indica Cocciefera. ge- 
noemt, en zyn van veclderhande foorten. — Cafp. Bauhinus hecft 
in 
