6E) 
nieuwe oorzaken voor het ontstaan van ziekten worden ge- 
boren. Maar ook, al naar mate het terrein zich uitbreidt, 
zal men trachten, van dezen nieuweren grond allengs voor- 
deel te trekken, de kreupelbosschen uit te roeijen, (1) de 
moerassen te dempen of in vruchbare sawahs en landerij- 
en te herscheppen en aldus de ziektemakende oorzaken te 
verminderen ‚ zooals men zulks verder van het strand reeds 
heeft bewerkstelligd. 
Door dergelijke veranderingen in de plaatselijke gesteld- 
heid der oude stad, is het niet meer waar , wat Bontius 
in zijnen tijd, van de over Batavia strijkende land-en zee= 
winden heeft gezegd. In zijne Historia Naturalis et Me- 
dica Indie Orientalis, vinden wij namelijk gemeld , dat 
de landwinden voor Batavia de verderfelijkste waren (2) we- 
gens de , de stad omringende , stilstaande wateren en moeras- 
sige plaatsen , terwijl daarentegen de zeewinden door hem 
voor veel gezonder werden gehouden , omdat zij de stinken- 
de en moerassige dampen van de stad verwijderd houden, 
(3) welk laatste het natuurlijk gevolg was van hare lig- 
ging onmiddelijk aan de zee, —Nu is de zaak omgekeerd. 
De moerassen ten zuiden van oud Batavia zijn grooten- 
deels ín vruchtbaar land herschapen , en bestaan nog slechts 
voornamelijk tusschen en om de Chineesche graven. De 
landwind kan dus niet meer zooveel nadeel aan oud Bata- 
via’s atmospheer aanbrengen. Maar thans liggen uitgestrekte 
(1) Na het jaar 1660 zijn de digte bosschen, die toenmaals Batavia 
omringden, omgekapt , waartoe de militairen alstoen veel hebben moe- 
ten bijdragen. Zie Valentijn, Oost Indie, deel IV, pag. 243. 
(2) ‚ Ventus e continenti oriundus , serio nobis cavendus est.”— 
De conservand, valetud. etc. Dial prim. 
_ (3) »» Causa in promptu est, quod ille (aure e mare spirantes) 
foetidos illos ac paludosos vapores longe a nobis rejiciant aërem- 
que verrunt et expurgant”” Bont. L c. 
