— 192 — 
kapitaal, zal zieh richten naar den omvang van de produkten- 
markt. Is deze beperkt zoo zal het stelsel van roof bouw 
langer stand houden. En dit verklaart ons dus, dat in zoo’n 
geval het roof bouwstelsel het eenige rentabele systeem is Als 
voorbeeld kunnen dienen de Hollandsche polders, waar men 
reeds tientallen van jaren het roofbouwsysteem volgt zonder 
dat de grond in waarde is achteruitgegaan. 
Hiermede is ons duidelijk gemaakt, dat de verhouding van 
de vruchtbaarheid van den grond tot het afzetgebied der pro- 
dukten zal, uitmaken welk stelsel eene toepassing zal vinden. 
Twee momenten zijn nu werkzaam, welke die verhouding 
zullen wijzigen. Ten eerste de veranderlijkheid der bevolking 
(dus de grootte van het afzetgebied) en ten tweede de nood- 
zakelijke vermindering in vruchtbaarheid der gronden. Dit 
laatste geldt voor alle stelsels, welke niet minstens de volle 
instandhouding van het omloopende meststof kapitaal handhaven. 
Als derde moment zou men nog kunnen noemen de voort- 
durende uitbreiding der verkeerswegen, doch feitelijk ligt deze 
reeds in het eerste moment opgesloten. 
Door de consequente ontginning van het in den grond 
voorhanden meststofkapitaal jaar in jaar uit voort te zetten, 
zullen de bouwgronden zich hoe langer hoe onvolmaakter de 
hun ten dienste staande zonnestralen ten nutte maken voor 
de plantenproduktie en ten slotte zal het meststofkapitaal, 
bij dezelfde vraag naar plantenproducten, niet in staat zijn 
om met behulp dier zonnestralen dezelfde productie voort 
te brengen. Onder deze omstandigheden zal de grootte der 
produktie bepaald worden door de nu eindelijk in t minimum 
voorhanden groeivoorwaarde, welke in ’t meststofkapitaal is 
gelegen. 
En nu begint ook de bemesting, in het eerst met natuurlijke 
meststoffen, in hooge mate rentabel te worden. Zulks heeft 
niet plotseling plaats, als men allicht geneigd is uit onze be- 
schouwingen af te leiden, doch geleidelijk en het te kort valt 
reeds vroeger op. 
Zeer leerrijk zijn in dit opzicht de proefnemingen der bei- 
