— 421 — 
het eerst met Liberia-koffie te beproeven. Waar nu echter met het oog 
op de opbrengsten en op de klimatologische condities aan de Java-koffie 
de voorkeur gegeven wordt, zoude het b.v. voordeeliger kun- 
nen zijn, tot deze heraanplantingen planten te gebruiken, bij welke 
op den Liberia-stam een Java-top geënt is. Aangezien de koffie- 
aaltjes alleen in den grond huizen, zoo is het zeker niet onwaar- 
schijnlijk, dat zoodanige planten in hare geringe vatbaarheid door 
de aaltjes met de Liberia-koffie zullen overeenkomen en van de 
ziekte minder te lijden zullen hebben, dan de Java-koffie. De 
geënte planten zouden dus het weerstandsvermogen van de Liberia- 
koffie-wortels en de vruchten van de Java-koffie bezitten. Volgens 
de proeven, die tot nog toe in dit opzicht genomen zijn, schijnt 
het echter, dat het enten van Java-koffie op Liberia niet altijd 
goed slaagt en vooral de verdere ontwikkeling der geënte planten 
veel te wenschen overlaat. Het is zeer wel mogelijk, dat het ver- 
krijgen van betere kennis der gunstigste voorwaarden bij het enten 
in quaestie in dit opzicht zekerder resultaten zal waarborgen. Daar- 
entegen schijnt het enten met werkelijke of zoogenoemde Hybriden, 
wanneer men uitsluitend bestrijding der aaltjes beoogt, minder 
raadzaam, omdat de hybriden, wat de opbrengsten aangaat, zonder 
uitzondering onder de Liberia-boomen schijnen te staan. Iets anders 
is het wanneer men speciaal de bladziekte op het oog heeft, daar 
de hybriden volgens de tot nog toe opgedane ervaring weinig 
vatbaar blijken te zijn. In elk geval, dit behoeft geen betoog, komt 
echter de qualiteit der vruchten mede in aanmerking. 
Aanmerkingen over eenige verwante verschijnselen. 
Boven werd reeds kort medegedeeld, dat het pleksgewijs af- 
sterven der koffieheesters ook andere oorzaken hebben kan, dan de 
beschrevene typische wortelziekte. Deze verschillende verschijn- 
selen mogen hier in het kort bespreking vinden. 
Ten eerste noem ik het iederen administrateur goed bekende 
afsterven der koffie-boomen op plaatsen, waar vroeger een zoo- 
genoemde Bendo-boom (Artocarpus spec.) gestaan heeft en waar 
overblijfsels van stam of wortel van dezen boom in den grond 
verrotten. Het afsterven van de eromheen staande koffie- 
heesters wordt in dit geval zeker daardoor veroorzaakt, dat uit 
het verrottende hout der bendo-boomen stoffen komen, die voor de 
koffieboomen vergiftig zijn. Zeker staat dit verschijnsel met aaltjes 
