— 442 — 
lucht zijn blootgesteld en de warmte, die door de ademhaling der 
bacteriën ontwikkeld wordt, verloren gaat. 
Veel gunstiger voorwaarden vinden de bacteriën echter in de fer- 
menteerschuren. In de groote stapels, waarin de tabaksbladeren 
worden opgehoopt, heeft de warmte, die de bacteriën ontwikkelen, 
veel minder gelegenheid om verloren te gaan. Door de hoogere 
temperatuur die hierdoor ontstaat, worden de bacteriën tot sneller 
vermeerdering en krachtiger stofwisseling aangespoord, waardoor 
vervolgens de temperatuur weer stijgt. De grootere warmte heeft 
op haar beurt weer krachtiger ontwikkeling der bacteriën tenge- 
volge enz. De stijgende kwikkolom der in de stapels geplaatste 
thermometers zou dan de uitdrukking zijn van deze wisselwerking. 
Eindelijk moet op die wijze een maximum van temperatuur 
bereikt worden, waarboven de bacteriën zich niet meer zouden kun- 
nen ontwikkelen. 
Zoo ver laat men het echter niet komen, daar de ervaring ge- 
leerd heeft dat te hooge temperatuur een ongunstigen invloed op de 
tabak heeft. De stapels worden daarom, wanneer de temperatuur 
500 à 60° bereikt heeft, uit elkaar gehaald en op nieuw opgezet: 
Voor de bacteriën heeft dit het voordeel dat zij een nieuwen toe- 
voer van zuurstof krijgen, en de voor hunne ontwikkeling scha- 
delijke gassen worden verwijderd. Het uitschudden der bossen 
tabak, telkens wanneer een stapel uit elkaar wordt gehaald, is dus 
eene zeer rationeele handelwijze. Als zoo vaak is geschied, heeft 
‚ook hier de praktijk onbewust een gelukkigen greep gedaan. Zoo- 
dra de stapel weer is opgezet, zien wij dan ook dat de bacteriën 
met nieuwen moed hun werk voortzetten, gelijk de stijgende tempe- 
ratuur ons aanduidt. Dit afbreken en opzetten wordt eenige malen 
herhaald, totdat eindelijk de voedingsstoffen voor de bacteriën in de 
tabak nagenoeg uitgeput zijn. Wij vinden dit uitgedrukt in de geringe 
temperatuursverhooging na eene nieuwe verplaatsing van den stapel. 
Dan is de tabak uitgefermenteerd en geschikt ter verzending. 
Wanneer de hier door mij ontwikkelde beschouwing overde ta- 
baksfermentatie juist is, dan hebben wij met een verschijnsel te 
doen, dat met de wilde gisting van het bier te vergelijken is, Het 
wordt geheel aan het toeval overgelaten, welke bacteriën de over- 
hand zullen krijgen in de fermenteerende stapels. Het resultaat 
zal dus zeer verschillend zijn, al naar dat juist die bacteriën, welke 
de gewenschte omzettingen in de bestanddeelen van het tabaksblad 
