— 568 — 
Wanneer de donkergroene plekken eene grootere uitgestrektheid 
van het blad beslaan, schijnen deze bladgedeelten sterker te groeien 
dan het overige lichtgroen gekleurde blad. Hierdoor ontstaat een 
opbolling der donkere bladgedeelten, waardoor de bladoppervlakte 
niet effen is maar ongelijk en rimpelig. Hieraan kan men soms het 
gefermenteerde Peh-Sem blad nog herkennen. Verder krult door de 
groei-stoornis dikwerf de rand van het blad om en blijft over het alge- 
meen het geheele blad klein en spichtig, zoodat het veel van zijn han- 
delswaarde verliest, ook al verdwijnt bij de fermentatie het onderscheid 
in kleur tusschen de donker- en lichtgroen gekleurde bladweefsels. 
Op het veld zijn de zieke planten meestal onmiddellijk te her- 
kennen door hun spichtiger voorkomen, vooral de topbladen zijn 
smal, terwijl de geheele plant iets armoedigs heeft en in ontwik- 
keling zeer ten achter is bij gezonde planten welke onder dezelfde 
omstandigheden gegroeid zijn. 
Het ligt niet in de bedoeling dezer mededeeling een uitvoerige 
beschrijving te geven der Peh-Sem-ziekte, anders zoude hier de 
beschrijving plaats moeten vinden van de ziektegeschiedenis der 
plant, die op verschillenden leeftijd nog eenige afwijkingen ver- 
toont van het boven medegedeelde. 
De Peh-Sem- of mozaïek-ziekte komt ten eerste voor op de kweek- 
bedden, dus nog voor dat de plantjes uit den grond worden ge- 
nomen, hiervan kon ik mij zelve eenige malen overtuigen. De 
oudste, onderste blaadjes der bibit vertoonden nog niets abnormaals, 
de jongere hartblaadjes waren echter reeds duidelijk ziek en ver- 
toonden de duidelijke kenmerken als zoo even beschreven. 
Een tweede tijdstip van optreden der ziekte is bij eerst onlangs 
geplante tabak, ook daar vertoonen de jongste hartbladen het eerste 
de ziekteverschijnselen en zulks meestal een veertien dagen of 
drie weken na het uitplanten. Planten, die op dit tijdstip reeds 
de ziekte vertoonen, blijven meest klein en spichtig en ontwikkelen 
zich slecht, bij dit geval wordt natuurlijk ondersteld dat er gezon- 
de bibit ter uitplanting werd gebruikt. Heeft een koeli ongelukki- 
gerwijze Peh-Sem-zieke bibit gebruikt dan vertoont de tabak reeds 
eerder de verschijnselen der ziekte. 
Ten slotte kan het voorkomen dat een plant eerst de Peh-Sem- 
ziekte vertoont kort voor het toppen, of wel wanneer zij reeds ge- 
topt is. De onderste en middelbladen van den stengel zijn dan op 
normale wijze uitgegroeid en vertoonen geene afwijkingen. Bij 
