— 583 — 
planten aan een paar tunassen reeds de vlekken van mozaïek-ziekte 
te zien, wel is waar in geringe mate, maar toch duidelijk zichtbaar. 
Een derde plant, op dezelfde wijze behandeld, bleef gezond. 
Boven beschreven proeven en de feiten, die daarbij voor den dag 
zijn gekomen, zijn met één enkele uitzondering allen te Buitenzorg 
genomen en geconstateerd, waar, wij wezen er reeds vroeger op, 
de mozaïek-ziekte nimmer was geconstateerd of volgens mijne waar- 
neming spontaan is opgetreden. De bewijskracht der proeven is 
dus daardoor des te grooter, daar zoolang wij nog niet het organisme, 
dat de mozaïek-ziekte veroorzaakt, in de verschillende wijzen van 
optreden volledig kennen, een spontaan optreden der mozaïek-ziekte 
bij proeven, in een streek waar deze ziekte thuis behoort, niet ab- 
soluut is buitengesloten; daarom aan de proeven elders genomen 
alle bewijskracht te ontzeggen zij echter verre van mij. Zoo de 
noodige voorzorgen en vooral de hoogst noodige eontrôle-proeven 
ook aldaar niet ontbreken, kunnen er zeker ook bij proeven in een 
streek, als zoo even bedoeld, resultaten worden verkregen wier 
gewicht niet minder is dan proeven i.c. te Buitenzorg aan het 
licht brachten. 
Wij zulien ons onthouden van het trekken van conclusies of van 
verdere beschouwingen naar aanleiding der medegedeelde proeven, 
naar toch moge de aandacht gevestigd worden op twee feiten welke 
de proeven deden constateeren. 
Ten eerste dat de Peh-Sem- of mozaïek-ziekte onder zekere omstan- 
digheden van infectieusen aard is; door hetsap of door plantendeelen van 
zieke planten is de mozaïek-ziekte op gezonde planten over te brengen. 
Ten tweede, dat in het sap van mozaïek-zieke planten een or- 
ganisme, een bacterie wordt aangetroffen, die zich onder zekere 
voorzorgen laat kweeken, hetzij in een voedingsvloeistof, hetzij 
op een vasten voedingsbodem. Een reincultuur dezer bacterie is 
in staat, wanneer hiervan een weinig in een gezonde plant wordt 
gebracht, bij haar de verschijnselen der mozaiek-ziekte te voor- 
schijn te roepen. 
Dezelfde resultaten waren reeds op kleiner schaal verkregen door 
Prof. A. Marer welke ook al het sap van zieke planten op ge- 
zonde planten wist te brengen en zoodoende deze ziek maakten. 
IwaNowskr bewees eveneens, volgens een voorloopige mededeeling, 
dat zieke planten, nabij gezonde gebracht, deze mozaïek-ziek maakten. 
