— 197 — 



waren en zoo hard waren geworden, dat zij voor metingen min- 

 der geschikt waren. Ik sneed daarom de koppen eraf en plaat- 

 ste deze naast elkaar op een voorwerpglas. Met behulp van 

 den micrometer verkreeg ik de volgende reeks van cijfers 

 (in m. M.) voor de breedte van den kop: 0.90, 1.00, 1,07 

 1.10, 1.14, 1.15, 1.20, 1.26, 1.30, 1.32, 1.38, 1.44, 1.50, 1.56, 

 1.65, 1.68, 1.80, 1.98, 2.10, 2.28. 



Met deze twintig metingen meen ik te kunnen volstaan. Al 

 zijn de overgangen soms wat groot, ongetwijfeld zullen deze 

 kleiner worden naar mate meer exemplaren gemeten worden. 

 Uit deze reeks blijkt m. i. voldoende, dat een scherpe scheiding 

 tusschen arbeiders en soldaten bij de tabaksmier niet bestaat 



Wijfjes of Koninginnen (fig . 4 — 4d) , Deze onder- 

 scheiden zich van alle overige kategorieën voornamelijk door 

 hun belangrijke grootte en de sterkere ontwikkeling van het 

 achterlijf De achterlijfsringen zijn met uitzondering van het 

 laatste vrijwel even breed; van het borststuk is het z. g. 

 middenborststuk (mesonotum) van voren sterk gewelfd, wat 

 duidelijk uit onze figuur 4a blijkt. De kop is in verhouding 

 tamelijk klein en meer rond. De vrouwelijke sprieten (fig. 4c) 

 zijn 11 -ledig, de twee eindleden vormen weer de knots. Jonge 

 wijfjes, die nog niet gepaard hebben, bezitten twee paar 

 vleugels. Na de paring worden deze afgeworpen en de dieren 

 zijn voor hun geheele verdere leven ongevleugeld. De lengte, 

 die de wijfjes bereiken, bedraagt ongeveer 8 a 9 m . M . 



Mannetjes (fig. 5) Deze zijn betrekkelijk groot en zijn 

 dadelijk te herkennen aan den geheel anderen bouw der sprie- 

 ten, die noch een eindknots bezitten, noch een verschil in 

 schacht en geesel vertoonen. Het aantal geledingen, waaruit 

 de mannelijke spriet bestaat, is 1 2. De kop is klein en heeft 

 een eigenaardig uiterlijk door de drie sterk uitpuilende bijoo- 

 gen, die op het voorhoofd zijn ingeplant. Twee daarvan zijn in 

 onze afbeelding fig. 5 zichtbaar. Van het borststuk is het meso- 

 notum eveneens sterk ontwikkeld en iets naar voren gewelfd. 

 Het achterlijf is kleiner, slanker en puntiger ; men telt er zes 

 segmenten, waarvan het eerste bijna Z' o breed is als de vijf 



