— 377 — 



Werden de rivieren afgetapt op de wijze, die op Java ge- 

 bruikelijk is, dan zouden daarvoor ontzettend lange leidingen 

 moeten aangelegd worden, waarvan zeker verscheidene Kilo- 

 meters als tunnel zouden uitgegraven moeten worden, doordat 

 het benedendeel van de rivieroevers te steil is om er op een 

 andere wijze een leiding aan te leggen. 



Men legt gewoonlijk aan een scherpe bocht een zeer hooge 

 stuwdam, waarlangs een afvoergoot in den wand van het ravijn 

 wordt uitgekapt om het overtollige water af te voeren. De 

 stuwdam wordt opgebouwd door vaksgewijze opslibbing en 

 bereikt soms een hoogte van 36 Meter De buiten den dam 

 omgelegde afvoergoot leidt het niet afgetapte water af, zoodat 

 ook bij bandjir het water niet over den aarden stuwdam 

 heenslaat.^) 



Wanneer de rivier een verhang heeft van 1 op 40, terwijl 

 het water in de leiding een verhang van 1 op 70 kan gege- 

 ven worden, spaart elke INIeter hoogte van den dam een lei- 

 dinglengte (hier een tunnellengte) uit van bijna 100 Meter. 

 Bij geringer verschil in verhang tusschen rivier en tunnel 

 klimt dit getal tot bij de 200 Meter. 



De tunnels worden aangelegd zonder toepassing van eenig 

 modern werktuig. Langs den rivieroever wordt gewaterpast 

 om te bepalen, op welke hoogte de tunnel moet liggen. Van- 

 uit geschikte punten aan dien oever graaft men eenige Meters 

 horizontaal in den wand, loodrecht op de richting van de 

 rivier. Vandaar uit graaft men naar beide zijden de tuimel 

 in aansluiting met de ho.oger en lager gelegen panden, die op 

 dezelfde wijze worden aangelegd. Door het maken van meer- 

 dere toegangen heeft men meer zekerheid, dat de tunnel den 

 juisten weg volgt. Tevens verkrijgt men gemakkelijker afvoer 

 van het uitgegraven materiaal, een betere luchtvoorziening 

 en een eenvoudiger herstel ingeval van verzanding. Men 

 volgt echter niet trouw de rivier. 



Als het de tunnel bekorten kan, graaft men ook wel dwars 

 door een heuvelrug. Komt de tunnel op zoodanige hoogte 

 boven het rivierniveau, dat de oeverhelling het maken van 

 een open leiding mogelijk maakt, dan legt men een open. 

 1) Men zie de teekeniug achter dit opstel. 



