— J/ Ö — 



leiding aan die aanvankelijk altijd nog tunneldeelen bevat. 

 De tunnels zijn gewoonlijk een Meter hoog en ruim een 

 halve. Meter breed, zoodat men er behoorlijk in werken kan. 

 Schuurt de tunnel zoodanig uit, dat het water in de rivier 

 terugvloeit, dan stopt de Balinees de opening niet, maar hij 

 graaft een geheel nieuw tunnelvak dieper in den rug gelegen 



Op den stuwdam vindt men altijd een tempeltje, terwijl de 

 hellingen gewoonlijk beplant zijn met alang-alang en klappers 

 De alang-alang is in Zuid-Bali een cultuurgewas, dat niet 

 zelden evengroote voordeelen oplevert als de rijst, doordat 

 de alang alang zoo uitgebreide toepassing vindt bij den tem- 

 pelbouw, als dakbedekking en als bekleeding van den boven- 

 rand der tallooze erfmuren . 



De tunnels zijn aan de monding door niets beschermd ; geen 

 inrichting keert het bij bandjir sterk opdringende water, zoodat 

 dichtslibbing dikwijls voorkomt. 



Erger is het echter, dat het afvoerkanaal langzamerhand 

 uitschuurt, waardoor de rivier haar bed steeds verdiept, zoodat 

 de tunnel ten slotte geen water meer kan opnemen, doordat 

 het nieuwe niveau van den stroom daarvoor te laag gekomen 

 is. Wanneer zich die moeilijkheid voordoet, verlengt de 

 Palinees zijn tunnel stroomopwaarts om eenige honderden 

 Meters boven den stuwdam het water uit den vrijen stroom 

 -af te leiden. Maakt voortgaande erosie ook dat weer onmo- 

 gelijk, dan verlengt hij zijn tunnel nogmaals Intusschen 

 tracht men ook wel den bodem van het uitgeslepen afvoer- 

 kanaal op het oude peil terug te brengen door versterkingen 

 ^'•an klapperstammen, maar de op deze wijze aangebrachte 

 stuwen houden het gewoonlijk niet lang uit. De Balinees 

 kent geen metselwerk en voelt zich daardoor vrij machteloos 

 tegenover de eeuwig erodeerende stroomen. 



De Regeering is sommige soebaks te hulp gekomen door 

 de overlaat van den stuwdam te bemetselen, waardoor het 

 in oorsprong zuiver Balineesche werk een zoo permanent 

 karakter heeft verkregen, dat de onderhoudskosten tot een 

 minimum zijn gereduceerd. 



De ingenieur Werner Sorensen te Gianjar was zoo welwil- 

 lend mij naar een van de werken te begeleiden, n.1. naar den 



