— 542 — 



relatieve vochtigheid der lucht 1). Het zou dus voor den planter 

 ideaal zijn, indien hij tijdens de droging de relatieve vochtigheid 

 geheel in de hand kon hebben en regelen, zooals dat het beste 

 was voor de tabak. Deze toestand is echter praktisch onbereik- 

 baar, dus moet de planter zich tevreden stellen met er zoo veel 

 mogelijk naar te streven. "Welnu, om iets te regelen, mag men toch 

 wel als eerste conditie stellen, dat men een betrouwbaren maatstaf heeft, 

 waarmede men meet, wat men wil regelen. Doch hoe bepaalt men 

 in Deli de vochtigheid der lucht? Door schatting op het gevoel af! 



Xu wil ik niet zeggen, dat het onmogelijk is, dat men door ja- 

 renlange oelening het vrij ver in het schatten kan brengen, maar geen 

 enkel zintuig is zoo weinig geschikt tot juiste waarneming als het 

 gevoel, en daarom is het een noodzakelijke eisch, om overal, ivaar veel 

 ervan af hangt, de jJ^^soonliJke uaarneming te vervangen door waar- 

 neming door middel can doode, ohjectief aangevende instrumenten. 



Leeringen strekken, maar voorbeelden trekken, vooral voorbeelden, 

 waarbij men zelf persoonlijk in het minst niet betrokken is; daarom 

 zou ik willen vragen: Wat zou men zeggen van een stuurman, 

 die zijn schip tegenwoordig over den oceaan zou willen brengen, 

 niet met een kompas en zeekaarten, maar op het gevoel af! — Of 

 van een machinist op een locomotief, die den druk in zijnen ketel 

 bepaalde, niet met een manometer, maar op het gevoel af, zoo eens 

 kykende in het vuur, en langs den weg of zoo? —Wij behoeven 

 echter niet zoo ver te gaan, om een treffend voorbeeld te vinden. 

 Lang geleden stak de planter van tijd tot tijd de hand in den 

 fermenteerstapel, om zoodoende de temperatuur te bepalen; of liever — 

 te schatten. Vervolgens ging hij over tot den warmen stok, en kon 

 daarmede nauwkeuriger werken, vooral omdat de stok tot in het 

 hart van den stapel drong. Doch naarmate men inzag, hóeveel 

 waarde er door een kleine persoonlijke fout in de schatting kon 

 verloren gaan, ging men meer en meer ertoe over, om den warmen 

 stok te vervangen door den — thermometer! Eene wijziging, die 

 zeker nog niemand berouwd zal hebben ! 



— Daarom stel ik mij voor, dat, wanneer men in Deli het nut 

 van het gebruik van psychrometers, — vooral met het oog op het 

 drogen, — zal hebben ingezien, men niet lang zal talmen, ook deze 

 instrumenten in te voeren. Ik wil trachten het nut nog wat nader 

 aan te toonen. 



1) Zie: Meded. v. 's Lands. PI. tuin XLJ, pag. 46, en vlg. 



