— 470 — 



gezicht lijkt; in den regel hebben de verschillende proefob- 

 jecten wel eenig verband met elkaar, en kannen de uitkomsten 

 elkaar steunen en daardoor aan betrouwbaarheid winnen. 



Een voorbeeld. Bij een zoogenaamde „volbemestingsproef" ^) 

 werden de volgende opbrengsten gevonden: 



geen N. P. K. N. P. N. K. P. K. 

 opbrengst 53i 56| 57i 57 5H 



waarsch. fout 2.3 l.O^ 1.6 1.35 o.4 



De conclusie ligt voor de hand, dat alleen stikstof een 

 vermeerdering van opbrengst geeft, maar fosforzuur en kali 

 werkeloos zijn. 



Nu is het verschil tusschen „geen" en „N. P. K." met 

 zijn waarschijnlijke fout: 3| ± 2.5, dus verre van betrouw- 

 baar. Maar toch wordt de conclusie, dat de stikstof hier 

 een opbrengst-vermeerdering van ca 6 pet. gegeven heefc, 

 voldoende betrouwbaar, omdat de dne gemiddelden met N. 

 bijna evenveel geven (ca 57) en meer dan de twee gemiddel- 

 den zonder N. (53^ resp. 51^). Zoo heeft men zeer dikwijls 

 bij dergelijke proeven resultaten, die, hetzij elkaar steunen, 

 hetzij elkaar tegenspreken, en daardoor een beter inzicht 

 geven in de waarde van elk gemiddelde op zichzelf. 



4). Dikwijls zijn er verschillen in grond, of andere omstan- 

 digheden, die bij het opgroeien te voorschijn komen, en die 

 men volkomen gerechtigd is om in rekening te brengen. 

 Bij kleine proefvelden zijn dit vrijwel uitsluitend plaatselijke 

 afwijkingen, maar bij groote proefvelden (die bij tabak echter 

 zeer bezwaarlijk zijn) kunnen daarbij terreinverschillen ko- 

 men, b. V. in de richting van de helling of van de bevloeiïng. 

 Voor deze laatste soort van verschillen heeft Mitscherlich 

 een rekenwijze uitgewerkt -), waardoor men die eliminee- 

 ren kan. De eerste, plaatselijke, verschillen kan men bij 

 een mathematische berekening, die machinaal is en moet 

 zijn, moeilijk in rekening brengen, en gewoonlijk is dan het 

 eenige, wat er op zit, zoo'n perceel of groepje van per- 



1) Meded. van het Proefstation voor tabak van het Depart. van Landbouw 

 V. (1911) blz. 25. 



2) Mitscherlich, Landw. Jahrb. 1912 h\i. 416. 



