— 471 — 



ceelen buiten beschouwing te laten. Maar daardoor verkleint 

 men het aantal parallel-perceelen, en daarenboven is het 

 moeilijk te beslissen, hoever men in zoo'n geval gaan moet, 

 want de grens van de slechte plek is zelden scherp en valt 

 nog zeldzamer juist met de grens van twee perceelen samen. 

 Men doet dus beter, in zoo'n geval de mathematische be- 

 rekening alleen als hulpmiddel te gebruiken, en zijn eindoor- 

 deel te vestigen op een kritische beschouwing der verkregen 

 resultaten. Al lijkt de waarschijnlijke fout bij zoo'n onre- 

 gelmatige proef soms wanhopig groot, toch kan men door 

 logisch en kritisch redeneeren dikwijls de conclusies met 

 voldoende zekerheid trekken. 



Wij zien dus, dat in vele gevallen nog bruikbare con- 

 clusies mogelijk zijn, ook al kon de opzet van de proeven 

 niet zoo wezen, dat de resultaten van elke proef op zichzelf 

 boven allen twijfel verheven zijn : 



Ie door de toch om andere redenen noodzakelijke herha- 

 ling in eenige opvolgende jaren ; 



2e doordat de conclusies bevestiging of tegenspraak vin- 

 den op andere nabij gelegen proefvelden ; 



3e doordat de conclusies al of niet gesteund worden door 

 de resultaten van andere proefobjecten op 't zelfde proefveld; 



4e doordat met inachtneming van grond- of andere ver- 

 schillen de conclusies betrouwbaar worden. 



Dit moge een troost zijn voor hen, die met hun proeven 

 niet in zoo gelukkige omstandigheden verkeeren als bij de 

 suikercultuur. 



IL De tweede vraag, die wij te behandelen hebben, is: 

 Moeten de eischen, met name wat betreft het aantal paral- 

 lel-perceeltjes, voor alle culturen dezelfde zijn, en zijn dus 

 ook voor andere culturen dan suikerriet proeven met 12 

 parallel-perceeltjes het ideaal? 



Ter beantwoording van die vraag beschik ik op 't oogen- 

 blik alleen over de resultaten van in de Vorstenlanden in 

 de jaren 1911 — 1914 genomen veldproeven met tabak. 



De waarschijnlijke fout, uitgedrukt in eenheden (grammen 

 gefermenteerde tabak) was: 



