— 551 — 



eten van bittere peparéh (Momordica Charantia L.), kan het 

 geen verwondering baren, dat de bittere bladeren van de papaja 

 als toespijs gezocht zijn, maar dat dit niet op alle Javanen 

 toepasselijk is, daarvoor vond ik het bewijs in de desa Kali 

 bawang van de afdeeling Ledok (residentie Bagelen). 



Bij het inrijden van die volkrijke plaats valt het op, dat 

 de meeste papajaboomen, die daar nog al veel op de erven 

 aangeplant zijn, van het meerendeel hunner bladeren beroofd 

 zijn en wel als gevolg van het feit, dat daar meer dan elders 

 gebruik wordt gemaakt van papajabladeren als lalap-lalap. 



Die meerdere aanwending wordt in de hand gewerkt door- 

 dien de bewoners der desa een middel ontdekt hebben om de 

 bladeren op gemakkelijke wijze van hun bitteren smaak te 

 ontdoen. 



Er komen namelijk bij de hoofddesa lagen voor van eene 

 kompakte, licht geelachtig grijze schieferklei (wadas), die haar 

 ontstaan hoogstwaarschijnlijk te danken hebben aan afzetting 

 onder water van vulkanische tuifén. De klei heet bij de be- 

 volking eenvoudig lëmpoeng poetih of in het kromo : lêmpoeng 

 petak. Ook de naam ampoh wordt op die schieferklei toe- 

 gepast, hoewel elders op Java, de ampoh, die tot geophagie dient, 

 heel wat anders is en uit eene vette aangeslibte klei bereid 

 wordt. Trouwens de gewoonte, die in sommige streken van 

 Java en Madoera heerscht, om bereide klei als ampoh te nut- 

 tigen (vooral zwangere vrouwen zijn er op verzot) wordt niet 

 aangetroffen in de streek, waarin Kali bawang ligt. Yan die 

 ontbitterende eigenschap der Kali bawangsche schieferklei heb ik 

 mij met den controleur van Sapoeran in den pasangrahan te 

 Kali bawang overtuigd, door papajabladeren zonder eenige 

 toevoeging te doen opkoken en te proeven en daarna den smaak 

 te onderzoeken van dergelijke bladeren met schieferklei be- 

 handeld. De smaak der eerste was voor mij onuitstaanbaar 

 bitter, terwijl de laatste in het geheel geen bitteren smaak 

 opleverden. 



De wadas wordt fijn gemaakt en bij het kooksel gevoegd, 

 zoodra dit Hink aan het koken is. De hoeveelheid bijvoegsel 



