— 736 — 



tehuis behoort in eene inleiding tot vergelijkende godsdienst- 

 geschiedenis. Ik vergeet intusschen niet, dat ik als spreker 

 optreed in eene vereeniging die, van huis uit, aan de beoefening 

 der natuurwetenschap is gewijd, dat wij allen hier op den dorpel 

 staan van het aan Demeter gewijde heiligdom. En, hoe vreemd 

 het moge klinken, ik beweer, dat de beoefenaar der vergelijkende 

 godsdienstgeschiedenis, ja, dat ieder die belang stelt in de groote 

 tragedie, die 't zoeken van den menschengeest naar het Onzien- 

 lijke vertolkt, ook ter school moet gaan bij de eeuwig jonge 

 en dus onsterfelijke Flora. 



Planten-mysteriën of liever het bovennatuurlijke in de wereld 

 der boomen, der kruiden, der bloemen. Niemand uwer zal er 

 wel een oogenblik aan gedacht hebben, dat ik hier zou optreden 

 als verdediger der antieke, supranaturalistische wereldbeschou- 

 wing die, in iedere uiting van het natuurleven, de willekeurige 

 daad ziet eener willekeurig ingrijpende Godheid. Wat ik heb 

 mede te deelen is slechts een zeer klein stukje van de geschiedenis 

 der menschelijke voorstellingen en vermoedens, met betrekking 

 tot het goddelijke- een stukje dus van de geschiedenis van 't 

 bijgeloof. Maar dit laatste woord neem ik liever terug. Wat 

 voor mij bijgeloof is en dwaling, kan voor een ander wel de 

 uitdrukking zijn der waarheid. Kiemand ziet de wereld gelijk ze 

 is, alleen zoo als zij zich afspiegelt in ons Ik, En als ik de geschie- 

 denis lees dier voorstellingen — let wel ! der voorstellingen 

 niet van enkelen, niet van een zeker tijdperk, niet van één volk, 

 één stam, één ras zelfs, maar ^ oorstellingen die we overal terug- 

 vinden, ten allen tijde, vertolkt in alle talen, alleen telkens in 

 eene gewijzigde gestalte — dan zijn mij die voorstellingen de 

 vertolking van iets algemeen menschelijks. En wanneer ik nu 

 van al die voorstellingen het lokale, het alleen aan één zeker 

 tijdperk toebehoorende abstraheer, dan houd ik eindelijk iets over, 

 dat mij den mensch nader doet kennen in zijn gelooven en 

 hopen, en mij beurtelings tot bewonderen dwingt, beurtelings 

 mij doet glimlachen om zoo groot eene kleinheid. 



De hemelgoden en die der onderwereld zijn de machtigsten 

 niet. Er zijn andere plaatsen, waar goden wonen, die voor ons 



