— 743 — 



Maar bij voortgaande ontwikkeling wordt de vrees overwon- 

 nen, en treedt de boomgod in telkens liefelijker gestalte op. 

 De stormgod wordt levensbron en levengever, en de kern van 

 den woudreus wordt het beeld van de kracht van alle kracht. 



Ik wil niet misverstaan worden. Ik ontken met dit alles 

 geenszins het objectief bestaan eener bovenzinnelijke Macht. 

 Zoo 't vermoeden daarvan niet had bestaan, als de Urkraft van 

 het menschelijke in den mensch, 't vermoeden van het Aan- 

 biddelijke, de zintuigelijke waarneming op zich zelve had niet 

 daarheen opgevoerd. Ik beweer alleen, dat zintuigelijke waar- 

 neming, en wel in 't leven te midden der bosschen den weg heeft 

 gebaand voor de vertolking van 's menschen hoogste aspiratiën. 



Ik heb een deel van mijn taak volbracht en, ik weet het 

 wel: ik heb slechts een paar feiten in herinnering gebracht, 

 die door ieder uwer met talloos vele kunnen worden vermeerderd. 

 Ik heb dit alleen gedaan om u iets te laten zien van de 

 historische ontwikkeling ook der boomenmythen. Als deze ge- 

 schiedenis eens voor goed zal beschreven zijn, dan zal ze van 

 groote beteekenis zijn voor de anthropologische wetenschap, een 

 belangrijk onderdeel van de geschiedenis der wijsbegeerte ook. 

 Want de boom vereering is, welke wijziging ze ook onderging en 

 ondergaan moest, onder den invloed eener steeds voortschrijdende 

 beschaving, altijd vereering ^adoratie^ cultus gebleven. Goed begre- 

 pen, waarachtig gekend, zal de kennis van dien cultus krachtig 

 helpen om iets van den dichten sluier opteheffen, die er nog ligt 

 over het zoeken naar een kosmos noêfos, eene ongeziene wereld 

 van ideale vermoedens die. voor den emstigen denker, een niet 

 aanschouwde, maar altijd inniger geloofde werkelijkheid is. 



We verlaten het bosch. Eene andere wereld gaat open, eene 

 minder overweldigend grootsch; eene wereld, niet tot adoratie 

 stemmend, maar waarin wij, mogelijk meer nog dan daarginds, 

 al is 't in een geheel ander karakter optredend, de open- 

 baring zien van 's menschen fantasie en geloof. De boom- 

 cultus is eeredienst. Het woud brengt den menschen aller- 

 eerst tot bewustzijn van zijn kleinheid. Maar nu wordt het 



