NA 
In deze laatste stadia is dikwijls de heele omgeving der vaat- 
bundels, niet alleen de celwanden, maar ook het celsap, over 
een breedte van twintig, dertig cellagen rood gekleurd; ten 
gevolge daarvan kan het gebeuren, dat bij zwaar aangetaste 
exemplaren het slijm, dat bij het kappen van den stam of het 
splijten van den wortelstok naar buiten treedt, bijna bloedrood 
gekleurd is. 
Er dient bij de beoordeeling van deze ziekte in het oog te 
worden gehouden, dat zelfs het afsterven van een groot getal 
van vaatbundels uiet direct een zichtbaar nadeeligen invloed 
op de plant uitoefent; zoo kan de ziekte jarenlang latent in den 
wortelstok aanwezig zijn en steeds weer op de jonge zijspruiten 
overgaan, zonder dat men uitwendig iets bijzonders zou waar- 
nemen. Men zou de aanwezigheid van deze ziekte pas kunnen 
constateeren als men den wortelstok zou aansnijden. 
Deze toestand verandert eerst, als de inwendig zieke planten 
in ongunstige omstandigheden moeten opgroeien. Pas dan treden 
de verschillende verschijnselen voor den dag, die wij hierboven 
als uitwendige ziekteverschijnselen hebben beschreven. 
De bacterie, die deze merkwaardige vaatbundelziekte veroor- 
zaakt, is een echte vaatbundelparasiet en is niet in staat, in het 
gewone grondweefsel te leven. De vele bacteriën, die, zooals wij 
hebben gezien, uit de vaatbundels in het naburige grondweefsel 
overgaan, zijn dus slechts secundaire organismen. 
De pathogene bacterie kan in den grond voorkomen en dringt 
van daar door de wondvlakten in den worstelstok. Of werkelijk 
in geheel Indië deze vaatbundelziekte der pisangs door één en 
dezelfde bacterie wordt veroorzaakt, is natuurlijk moeilijk 
na te gaan, Mijne isolaties hebben uit worstelstokken van de 
radja-groep uit West-, Midden- en Oost-Java dezelfde bacterie 
opgeleverd, Het is echter a priori niet uitgesloten, dat ook andere 
pathogene bacterien in de vaatbundels kunnen binnendringen en 
daar gelijksoortige ziekten kunnen veroorzaken, 
Alle op Java bekende pisangsoorten (14 soorten en 77 varië- 
teiten) worden door onze bacterie aangetast, hoewel in de ver- 
schillende streken verschillende soorten resistenter schijnen te 
zijn. In West-Java is de radja- en de radja-sereh groep b.v. 
zeer gevoelig, terwijl dit verschijnsel in Oost-Java niet geconsta- 
