LD == 
tuin werd aangelegd, ook weer ziek wordt. Daarbij blijft natuur- 
lijk daargelaten, of niet misschien deze nieuwe tuin reeds vroeger 
besmet werd en een heelen tijd latent ziek was, hetgeen men 
eerst door speciale proeven zou kunnen uitmaken; maar in ieder 
geval vormt deze nieuwe tuin gedurende dít latent stadium geen 
nieuwe infectiebron voor de verdere verspreiding. 
Voorts kan het ook gebeuren, dat de bacterie, hetzij door den 
wind, hetzij door insecten, door de lucht verspreid wordt en 
gedurende de bevruchting op den stempel van een pisangbloem 
komt en door het stijlkanaal naar beneden toe groeit. Ook deze 
verspreiding heeft echter niet dikwijls plaats; ik heb haar slechts 
één keer gevonden en ook andere personen hebben haar bij de 
schijnbaar nieuwe epidemiën niet kunnen aantoonen. 
Hoe paradoxaal het ook klinkt, wij komen tot de gevolgtrek- 
king, dat een snelle, epidemieachtige verspreiding der bloedziekte 
niet mogelijk is of tenminste tegenwoordig niet meer plaats 
heeft. De tegenwoordige vespreiding heeft integendeel slechts 
plaats op betrekkelijk kleine afstanden. Ook door deze over- 
wegingen komen wij voor het optreden van schijnbaar nieuwe 
epidemiën tot geen andere mogelijkheid van verklaring dan het 
opflikkeren van recidieven. 
Deze beschouwing omtrent de. verspreiding der bloedziekte 
maakt het mogelijk, zich een idee betreffende den duur van de 
aanwezigheid der bloedziekte op Celebes te maken. Namen wij 
aan den eenen kant in aanmerking, dat zich de bloedziekte ten- 
minste thans slechts stapsgewijs kan verspreiden, dat zij echter aan 
den anderen kant ook in de meest afgelegen ladangs en 
ravijnen en zelfs in de oerbosschen bij de wilde pisangs te vinden 
is, dan moeten wii tot de overtuiging komen, dat wij hier met 
een ziekte te doen hebben, die voor de winning van haar tegen- 
woordig areaal zeker tientallen van jaren noodig had. Het zal 
daarom ook steeds duister blijven, waarvandaan zij eigenlijk 
is gekomen. 
Ik wil deze bespreking niet afsluiten zonder met een paar 
woorden op de mogelijkheden van bestrijding gewezen te hebben. 
Waar alle op Celebes bekende pisangsoorten door de bloed- 
ziekte worden aangetast, is van het zoeken naar een onvatbare 
soort geen heil te verwachten; waar echter de pisangs, die door 
