Het meerendeel der onderuemingen, gedurende de crisis- 
jaren zoo goed als waardeloos, zijn weer bloeiende zaker 
geworden, met even groote of grootere totaaloogsten als in 
de beste jaren, toen enkel koffie werd geplant, en met veel 
gelijkmatigere resultaten, zoowel wat hoeveelheid product 
als wat geldelijke opbrengst aangaat. 
Dr. CRAMER haalt tal van voorbeelden aan. 
Het best valt dit in het oog bij grafische voorstellingen, 
zooals door eenige ondernemingen werden ingezonden op de 
Semarangsche tentoonstelling. Van een van deze wordt een 
verkleinde reproductie op de bladzijde hiernevens aiungetroffen. 
Dezelfde banken, die de plantages abandonneerden, toen 
er enkel koffie werd geplant, verstrekken thans weer werk- 
kapitaal. 
De personeelkwestie is zeker een moeilijkheid, vooral in 
de hoogere rangen. 
Het is veel gemakkelijker, zich in ééne specialiteit in te 
werker, dan in meerdere culturen, maar ook veel geestdoo- 
dender, en het gevaar is groot, dat men eenzijdig wordt en 
ongeschikt, voor het geval, dat er bij deze ééne specialiteit 
een kink in den kabel komt. 
Ik kan Surinaamsche plantages niet beoordeelen ; die schij- 
nen gemiddeld kleiner te zijn dan hier. Maar waarom legt een 
Europeesch landbouwer, bij nog veel kleiner bezit, zich nooit 
toe op slechts één gewas? Zou dit alleen aan achterlijkheid 
en gebrek aan oeconomisch inzicht toe te schijven zijn ? 
Nu het met rubber, thee en robustakoffie goed gaat, legt 
men zich in vele streken van Java weer meer toe op „zui- 
vere” culturen, ook al zijn grond en klimaat daarvoor maar 
half geschikt. 
In West-Java domineert in de lagere streken rubber, in 
de hooger gelegen streken thee, in Oost-Java zijn het rub- 
ber en robustakoffie. Men is gaarne overtuigd, dat daarin 
geen rampen op cultuur- of financiëel gebied zich zullen kun- 
nen voordoen, of men denkt: „mijn tijd zal het wel houden”, 
Ik hoop van harte, dat men niet bedrogen zal uitkomen. 
Wat zullen echter de gevolgen zijn, als toch eens weer 
een crisis mocht uitbreken in een dezer cultureú ? 
