AN 2 
Hoe minder steil de bodem helt, hoe grooter de horizontale 
vlakken gewoonlijk zijn. Een kunstig net van kanaaltjes en 
geulen leidt het water van de aanvoerleidingen naar elk der 
duizenden kotaks, terwijl een soms even uitgebreid geulennet 
het afvloeiende water wegvoert. 
Naast den ;sawahbouw is in de 19de eeuw de cultuur van 
tweede gewassen tot groote ontwikkeling gekomen. Aanvan- 
kelijk werden enkele van die gewassen slechts op het erf aan- 
geplant, of kwamen ze voor in den extensieven bouw, dien wij 
tipar noemden, op velden, die niet tot sawah te maken waren, 
doordat er geen water heen geleid kon worden, door hun ge- 
isoleerde hooge ligging, of doordat de bodem te poreus was 
om water vast te houden. De cultuur op deze droge gronden 
(tegalan) is van steeds grooter beteekenis geworden door toe- 
neming van de bevolkingsdichtheid en de steeds toenemende 
moeilijkheid om nieuwe gronden te bevloeien. 
De behoefte aan grooter opbrengsten heeft er ook toe ge- 
leid, de sawah’'s buiten het eigenlijke rijstseizoen te beplanten 
met tweede gewassen, waardoor een zich steeds uitbreidende 
afwisseling ontstond, waarbij de natte padibouw vrij regelmatig 
afwisselt met gewassen, die in den drogen tijd op de sawah's 
worden aangeplant. 
Dat vooral de toepassing van deze vruchtwisseling aan den 
Javaanschen landbouwer hooge eischen stelt van activiteit, vak- 
kennis, economisch inzicht en oordeel, zal u duidelijk worden, 
wanneer we dit stelsel aan een nadere beschouwing onderwerpen. 
Een betere grondbewerking, aanwending van mest, toege- 
paste selectie op zaad en plantgoed, bleek aan de besten onder 
de tani’s nu reeds zoo noodig, dat aanbeveling voor hen over- 
bodig werd; maar de honderdduizenden zijn nog lang zoo ver 
niet. Ervaring en voorlichting zal hen er echter toe moeten 
brengen, willen zij blijvend behoorlijk voordeel van hun gron- 
den trekken. 
Vóór wij echter overgaan tot het geven van een beschrijving 
van de practische toepassing van het stelsel van vruchtwisseling 
voor onzen tropischen landbouw, wil ik eerst nog uw oog 
openen voor het feit, dat dit hoog staande landbouwstelsel niet 
onvoorwaardelijk kan aanbevolen worden. Zooals uit het kind 
