— 465 — 
de jongeling en uit dezen de man voortkomt, zoo ontwikkel- 
den de landbouwstelsels zich uit elkaar. Geen enkel stelsel 
is een nieuwe geboorte, waarmee een primitief volk zijn land- 
bouw zou kunnen.beginnen. 
Vooral voor diegenen onder u, die op de Buitenbezittingen 
wellicht een werkkring zullen vinden onder volken, die feite- 
lijk nog geheel leven bij het eerste landbouwstelsel, is het van 
belang te weten, dat uit dat eerste stelsel maar niet zonder meer 
de vruchtwisseling kan voortkomen. Hoe ook de weg door 
voorlichting kan worden verkort, de phasen van overgang 
zullen doorgemaakt moeten worden, niet alleen om den eigen- 
aardigen cultuurstaat van de bevolking, maar ook om zeer 
ernstig meetellende economische redenen. 
Niemand, dus ook geen landbouwer, ontkomt aan dezen ijzeren 
regel: dat hij zich niet meer inspant dan noodig is tot voor- 
ziening in de behoeften, die hij individueel voelt. Wordt de 
inspanning grooter dan het genot, dat er tegenover kan komen, 
dan wordt de arbeid gestaakt. Wil men ten volle de voor- 
deelen genieten van het stelsel van vruchtwisseling, dan eischt 
dit groote inspanning van het lichaam, intensieve aandacht 
van den geest, bezit van kapitaal of in elk geval het vermogen om 
kapitaal aan te wenden als factor tot meerdere voortbrenging, 
helderheid van geest om de kostbare ervaring van de voor- 
gaande landbouwgeslachten met juistheid toe te passen, kennis 
van wat de moderne wetenschap vond tot schepping van dit 
moderne landbouwstelsel, enz. 
Waar de mensch zich niet belieft in te spannen voor hoo- 
gere levenseischen, zijn geest niet vermoeit met het oordeel- 
kundig beschouwen van het werk zijner handen, maar de ge- 
volgen hiervan zeifs nog gaarne aan den invloed van geesten 
toeschrijft, waar de mensch niet tot kapitaalvorming kwam, 
doordat hij nooit meer voorbracht dan hij tot onmiddellijk 
gebruik noodig had, kapitaal slechts kan beschouwen als een 
schat ter vertering, waar de geest dof en zwaar is, zoodat de 
vaderen slechts worden nagevolgd zonder oordeel over de 
doelmatigheid van hun handelingen, waar alle kennis van de 
natuurwetenschappen ontbreekt, daar is de tijd nog niet gekomen 
om het vruchtwisselingstelsel aan te bevelen. 
