Len 49 if 
heel ongebruikt had gelaten. Bij nog lager prijzen zou hij 
zelfs geld moeten toegeven, indien hij zijn product wilde leve- 
ren. Hoe lager de prijzen ziju, hoe kleiner de kring wordt, 
die de bataten loonend kan voortbrengen. Hoe beter de prij- 
zen zijn, hoe wijder de kring zich uitbreidt. 
U ziet, de vraag of den tani moet aangeraden worden, vrucht- 
wisseling toe te passen door in den Oostmoesson bataten aan 
te kweeken, is zelfs op zoo korten afstand van de hoofdstad 
nog een zuiver economische vraag en niet in de eerste plaats 
een technisch-landbouwkundige. 
Zooals het te Buitenzorg met de knollen staat, kan het in 
andere streken met de cassave het geval zijn. Waar alle trans- 
port duur is, kan elke intensieve cultuur den landbouwer ten 
gronde richten, is het bestaanbaar, dat alleen het extensieve 
bedrijf loonend is. | 
Als het mij door het voorgaande gelukt is, U aan te toonen, 
I. dat de vruchtwisseling een hoogstaand landbouwstelsel is, - 
II. dat dit stelsel historisch onstaan is uit lagere stelsels, 
III. dat dit stelsel een bepaalden vrij hoogen cultuurstaat van 
den landbouwer eischt, en 
IV. dat het alleen voordeel en dan groot voordeel kan af- 
werpen, indien de streek van een bepaalde economische ont- 
wikkeling is, dan rust op mij thans de plicht, uw aandacht te 
binden aan de landbouw-technische zijde van ons onderwerp. 
Wanneer de landbouwer vruchtwisseling toepast, is het van- 
zelf sprekend, dat hij meerdere gewassen tot zijn beschikking 
moet hebben, die loonend kunnen geteeld worden. 
Dat in deze landen de rijst daaronder een gewichtige plaats 
inneemt, moge U blijken uit de beide grafische voorstellingen, 
die ik U hierbij vertoon. 
De eerste geeft voor fava aan de uitgestrektheid van den padi- 
aanplant in de verschillende maanden van het jaar, vergeleken 
met de uitgestrektheid van de mais en van alle andere Inland- 
sche landbouwgewassen samen. De tweede figuur geeft de 
verhouding aan, waarin de afgeoogste oppervlakten van de 
verschillende gewassen tot elkaar staan. 
Dat de toepassing van de vruchtwisseling op Java nog niet 
overal even ver is voortgeschreden, blijke U uit de derde tee 
