AAR 
hoogte is, onthoude zich van advies omtrent de keuze van het 
gewas, beperke zich tot het wijzen op de mogelijkheid en de 
wenschelijkheid van de vruchtwisseling, indien de bevolking 
daarvoor nog geen oog heeft. 
Op de droge gronden is men niet gebonden aan het jaar- 
lijks doen terugkeeren van een bepaald gewas. Daar is men 
vrijer in zijn keus uit de gewassen voor een rationeele vrucht- 
wisseling, indien de economische toestand die vrijheid niet 
tot een fictie maakt. 
Dat is helaas maar al te dikwijls het geval. De tani is 
economisch niet altijd vrij om op zijn droge gronden het gewas 
te planten, dat in verband met het voorgewas de meeste kans 
van slagen heeft. 
Mais en droge rijst kan hij overal met voordeel planten, maar 
voor de meeste der andere gewassen is het niet zoo eenvoudig. 
Regel is dan ook, dat de landbouwer in de keuze van zijn 
gewassen voor de vruchtwisseling op droge gronden niet 
geleid wordt door overwegingen van zuiver landbouwkundigen 
aard. Als zijn grond een bepaald gewas niet meer loonend 
kan voortbrengen, laat hij het stuk aan zich zelf over om na 
een of meer jaren zijn landbouw met hetzelfde gewas voort 
te zetten. Is het economisch mogelijk, dat hij een ander gewas 
aanplant, dan doet de landbouwer dit ook wel, zoodat hij 
ongezocht vruchtwisseling toepast, doch zoo ik u zei, niet om 
te voldoen aan de eischen, die de plantenteelt stelt, handelt 
hij aldus, maar omdat de tani het aanplanten van dat andere 
gewas economisch loonend acht. 
Bepaalde regels voor de vruchtwisseling zijn er wetenschap- 
pelijk nog niet aan te geven. We weten te weinig van den 
invloed, dien de gewassen doen gelden op de volgende be- 
planting om daaraan afdoende gegevens te kunnen ontleenen, 
die bij de keuze als gids kunnen dienen. 
Maar dit weten we wel, dat waar de landbouwer energiek 
optreedt, gebruik weet te maken van mest, die hij gewoonlijk 
uitstekend conserveert, en economisch in niet al te ongunstige 
omstandigheden verkeert, dat daar ook van de tegalans geen 
stukje grond een lange braaklegging behoeft. 
Java kan weinig profiteeren van het voorbeeld der omliggende 
