— 126 — 



het onontwarbare kluwen van sociale en economische proble- 

 men, zooals hongersnooden in oorzaak en gevolg vormen, 

 inzooverre weten te ontwarren, dat thans de verwoestende 

 werking der hongersnooden nog wel niet voorkomen, maar 

 toch reeds verzacht kan worden. 



Uit een staatje van de gewesten van Java met het zielental 

 op ultimo 1917 en het sawahareaal in 1 905 en 1917 nemen 

 we het volgende over; 



pCt. toename '05 tot '17 



Gewesten : der bevolking : der sawahoppervlakte : 



Bantam 1,9 40 



Batavia 15,9 82 



Preanger en Cheribon . . 14,1 29 



Pekalongan 13,8 7,5 



Semarang 6,8 3 



Rembang 9,6 22 



Soerabaja 3,8 2,8 



Madoera 18,9 1,7 



Pasoeroean 1,6 40,6 



Besoeki 25 72 



Banjoemas 9,5 16 



Kedoe 16 7 



Madioen 18,7 4,7 



Kediri 21,3 34 



Java en Madoera. ... 1 1 ,6 1 6,5 



Daar de aanzienlijke stijging van het sawahareaal toege- 

 schreven moet worden aan de meerbevinding bij de jongste 

 hermetingen, geeft het procent van de toename een zeer ge- 

 flatteerd beeld. „Practisch gesproken is in (de meeste) ge- 

 westen de grens van het tot sawah aan te leggen terrein 

 bereikt", zoodat veilig de conclusie kan getrokken worden, 

 dat oplossing van het voedselvraagstuk niet meer mogelijk is 

 door uitbreiding van het sawahoppervlak. 



In verreweg de meeste gevallen dekt de sawahuitbreiding den 

 bevolkingsaanwas niet. 



Voor de droge gronden geldt dit in nog sterker mate, dat de 

 nieuwere hoogere cijfers vooral meerbevinding van reeds vroeger 

 in cultuur genomen gronden aangeven (soms tot 600 % meer). 



