— 497 — 



De Hoofdadministrateur deelde mij mede, dat hij met volle 

 medewerking van de eigenaars der onderneming trachtte den 

 overgang naar vrijen arbeid te bespoedigen en dat het niet 

 bij woorden bleeft, blijkt uit de uitzending van personeel uit 

 Amerika om de arbeidsmethoden en betalingssystemen te 

 bestudeeren, 



IV. Onderneming Habako. 



De onderneming ligt in het boven-Asahansche, 87 K. M. 

 van Kisaran, op een hoogte van + 1000 voet. 



Men heeft hier getracht van het begin af aan te werken 

 met vrije koelies, doch de proef moet als mislukt beschouwd 

 worden. Men werkt nu met contractanten, zooals alle andere 

 ondernemingen. 



Men had met het werken met vrije koelies niet voldoende 

 arbeidszekerheid, zoodat de aanplant in het vuil was ge- 

 raakt. Bij mijn bezoek waren de resten van het vroegere 

 systeem nog te zien. Een gedeelte van den aanplant 

 stond nog in het vuil, maar sinds men met contractanten 

 werkte, was men er in geslaagd de tuinen schoon te krijgen 

 en te houden. 



De aanplant bestond uit 370 bouw thee, die er zeer goed 

 bij stond, waar de tuinen schoon waren. 



Dat het werken met vrije koelies op een afgelegen onder- 

 neming, in een land waar geen ondernemingen met vrije 

 koelies werken, is mislukt, is geen wonder. Ook in de 

 afgelegen streken van Java, zooals Bantam, Zuid=.Preanger, 

 Banjoewangi hebben de ondernemingen in de eerste jaren 

 van hun bestaan veel last met het verkrijg^en van werkvolk 

 Dat is dan ook de reden, dat de ontginningen in zulke 

 streken in langzaam tempo moeten geschieden Doch doordat 

 uit de groote bevolking van Java geleidelijk de eenige 

 honderden koelies die men per onderneming noodig heeft 

 zijn bijeen te krijgen, krijgt men na verloop van vijf a zes 

 jaren een kern van vaste bevolking op de onderneming en 

 daardoor een voldoende arbeidszekerheid. Ter Oostkust zijn 

 de toestanden geheel anders; men heeft daar nu eenmaal niet 

 het groot reservoir, waaruit men kan putten, zooals op Java. 



