— 501 — 



van 96 et. tot ƒ 1,40 per K.G., zoodat de marge nog voldoende 

 ruim is bij lagere prijzen dan de huidige. De theecultuur 

 kan minder verdragen, ook al omdat het vastgelegde kapitaal 

 daar grooter is. Rekent men ter Oostkust voor een acre 

 H man per jaar noodig te hebben, voor thee neemt men aan 

 het dubbele aantal koelies voor dezelfde oppervlakte. Zoo 

 dit aantal nog weer vergroot moet worden om in vrijen arbeid 

 te kunnen werken, dan stijgen de algemeene kosten op een 

 theeonderneming veel sterker dan op een rubberonderneming; 

 nu de winstmarge bij thee, bij prijzen zooals ze voor den 

 oorlog waren, toch al niet groot is, is de rentabiliteit tegen- 

 over het groote kapitaal dat in een theeonderneming wordt 

 vastgelegd niet voldoende meer om belangstelling voor de 

 theecultuur te krijgen. 



Alleen door groote oppervlakten te ontginnen om zoo laag 

 mogelijke exploitatiekosten te bereiken, is de rentabiliteit van 

 theecultuur met contractanten te verzekeren. 



Fïet geheele cultuurbedrijf ter Oostkust gaat dan ook in de 

 richting van grootbedrijf ; of de bovenste grens van grootbedrijf 

 reeds is bereikt, is nog niet te zeggen. De ervaring daarover 

 is nog te kort Wel kan men zeggen dat de grootte der 

 eenheden van ondernemingen varieeren moet van 800 — 2000 

 bouw, naarmate de omstandigheden zooals terreinvorm, veel 

 of weinig grondsoorten het werk gemakkelijker maken of 

 moeilijker. Hoe eenvormiger de omstandigheden des te ge- 

 makkelijker de controle en des te grooter de eenheden onder 

 het beheer van een administrateur met zijn assistenten. Hoe- 

 veel aaneengesloten ondernemingen hun product in eenzelfde 

 fabriek onder een hoofdadministratie werkende, kunnen ver- 

 werken, is nog niet uitgemaakt. Voor rubber met zijn tegen- 

 woordig nog betrekkelijk eenvoudige fabrieksinstallalie is con- 

 centratie mogelijk, zooals op de H. A. P. M. blijkt. 



Bij de thee is het product zooveel volumineuser ; de opper- 

 vlakte voor het verflenzen benoodigd, is zeer groot en hier 

 schijnt de grens aan de grootte van de fabriek vrij wel 

 bereikt te worden bij 2 millioen pond droog product per jaar. 



Alen ziet dan ook in het Siantarsche bij een Maatschappij 

 groote theefabrieken, zoo groot als de grootste van Java, op 



