— 414 — 



gezantschap Pieter de Goyer en Jakob de Keyzer, die in 1655 

 naar China vertrokken. Hij zegt van de plant het volgende: 

 De The is niet wilt maar tam, en geen boom of kruid maar 

 een heester, dewijl hij zich op veele takjes en rijsjes verspreit 

 en verdeelt. Deze heester wordt op de velden gepoot op heu- 

 veltjes omtrent drie voet van elkandre en schiet op tot de 

 hoogte en breette van een Europische allbezie- of rozenboom". 

 In de aanteekeningen over de verschillende reizen der Hol- 

 landers uit dien tijd blijkt, dat ze bij bezoeken aan den Keizer 

 van Japan en andere autoriteiten aldaar ,.getracteert werden 

 met een copjen chia". 



Op een der reizen behoorde ook onder het gevolg de doctor 

 of chirurgijn Willem ten Rijne (omstreeks 1675-1676). Deze 

 bekwame man maakte veel belangrijke aanteekeningen, die 

 later zijn uitgegeven door zijn vriend Breynius, en het is uit 

 dit boek, dat Kaempfer hoofdzakelijk zijn gegevens heeft ver- 

 zameld. Over de theeplant wordt dan gezegd, dat het op- 

 vallend is, dat de Japanners haar steeds zetten op de onvrucht- 

 baarste stukken rondom rijst en andere velden. Hij spreekt 

 reeds over bemesting der theeplant en het plukken der blaren, 

 en wijst op de verschillende soorten, o. a. de Udsi Tsjaa, nl. 

 de thee, die door den Keizer gedronken wordt en ook wel 

 eens op audiëntie geschonken werd; de tolk zeide bij een 

 dier gelegenheden: „Drinkt hartig en met pleyzier, want 

 der kop kost een Itzebo" (vierkant goudstuk ter waarde 

 van 7-8 gulden). Ten slotte schrijft Kaempfer nog over de 

 bereiding van de thee en het daarbij plaats hebbend later in 

 Japan zeer uitgebreid ceremonieel. 



Het ligt voor de hand, dat de aandacht den regeering in 

 Nederland gevestigd werd op mogelijke voordeelen van een 

 handel van een op Java gecultiveerde thee. 



In den tuin van den oud-gouverneur-generaal J. Camphuys, 

 even buiten de Nieuwpoort te Batavia, zag Yalentijk reeds 

 enkele theeheesters uit China „van grootte als aalbessen- 

 boomkens". Hij beschouwt het als „een vrij teeder boomken, 

 dat overal en in allerley aarde niet groeyen wil", 's "Winters 

 moet men dezelve dekken, voegt hij erbij, „en tegen vliegjens 

 en andere insecta bewaren". 



