— 47G — 



't spel, al is dat dan misschien onbewust? Ik geloof het laat- 

 ste, want op Sumatra vindt men een veelvuldig heen en weer 

 trekken van de bevolking. 



Allereerst zal natuurlijk de adat als rem werken, de overge- 

 leverde gewoonte; maar bovendien is na iedere nieuwe ont- 

 wikkelingsphase voor ieder volk een langdurig tijdperk van 

 rust noodig, waarin de nieuwe dingen zich kunnen assimileereii 

 aan de oude en omgekeerd. Een omwentelingstijd duurt nooit 

 lang. Van 't grootste belang, meen ik echter, dat de kwestie 

 is, dat iedere verdere stap een grootere intensiteit mede- 

 brengt met meer kapitaalgebruik. En eerst moet met zeer 

 groote zekerheid en met geen enkele kans op mislukking 

 gebleken zijn, dat veranderde economische verhoudingen 

 een grootere kapitaalaanwending loonend maken, voordat 

 men daar algemeen toe overgaat. Wanneer nu de econo- 

 mische omstandigheden veranderen, volgt een verandering 

 der sawahcultuur niet onmiddellijk, maar jaren later, als 't 

 ware schoorvoetend. En dat met reden. Want zoolang 

 de nieuwe omstandigheden niet in groote stabiliteit verkeeren, 

 kan een landbouwbedrijf als het inlandsche zich er niet op 

 baseeren. 



En zoo komt het, dat men op betrekkelijk korten afstand 

 als Fort de Koek en Rao een hoog ontwikkelden en een laag- 

 staanden sawahaanleg vindt, die gerechtvaardigd zijn en waar- 

 aan bijna niets te veranderen is. 



IV.. 



Laten we thans nagaan, in hoeverre bij ontwikkeling der 

 sawahcultuur een vastlegging van kapitaal heeft plaats gehad. 

 Ik wensch hier eerst voorop te stellen, dat ik het woord ka- 

 pitaal hier opvat in wetenschappelijken zin, dus, om het kort 

 uit te drukken: als gematerialiseerden arbeid. 



Bij het in gebruik nemen van terreininzinkigen wordt geen 

 arbeid vastgelegd. 



Bij het indeelen van een dergelijke laagte in vakken door 

 pematangs vindt de eerste vastlegging van arbeid plaats en 

 hiermee kapitaalvorming. Dit zelfde is 't geval bij de ravü- 

 nensawahs. 



