— 665 — 



feiten, en liet is natuurlijk, dat hij bij groote problemen reeds 

 daardoor alleen mistast, omdat hij bij voorkeur het einde en 

 niet, zooals noodig- is, het begin aanvat. Moeilijke proble- 

 men kunnen slechts langs den langdurigen, vermoeienden en 

 vervelenden weg der nauwkeurige waarneming opgelost worden 

 en ieder, die met eene geniale gedachte alleen dezen natuur- 

 lijken weg wil afsnijden, belemmert de ontwikkeling van het 

 vraagstuk meer, dan dat hij ze bevordert. 



Stellen wij nu echter, dat alle persoonlijke ervaringen 

 omtrent klimaatsveranderingen worden buitengesloten en na- 

 tuurlijk nog veel meer de subjectieve meeningen, die deze 

 veranderingen aan ontwouding toeschrijven, dan blijven er 

 toch nog over de historische feiten betreffende den bloei van 

 landen en volken, daar waar nu slechts woestijnen te vinden 

 zijn, voorts die van culturen, welke vroeger getierd hebben, 

 waar nu elke plantengroei onmogelijk is geworden. 



Omtrent den invloed der ontwouding op het klimaat is er 

 met gebruikmaking en rangschikking van deze zeker on- 

 wraakbare feiten menige bladzijde geschreven, genoeg om eene 

 kleine bibliotheek te vullen met de werken, die op deze wijze 

 het belangrijk probleem tot oplossing trachten te brengen. 



Ook deze methode heeft hare zwaldvO zijde : elk der feiten 

 toch moet aan kritiek onderworpen worden om na te gaan, 

 of er ook andere oorzaken voor het verloop van volk en den 

 ondergang van cultuur en wel waart te vinden zijn dan juist 

 de ontwouding alleen of in hoofdzaak, en het is bijna onmo- 

 gelijk, ook voor den meest zelfstandigen mensch, om eene 

 dergelijke kritiek, onder den invloed van het groote en directe 

 belang der vraag, onbevooroordeeld uit te oefenen. Bij eene 

 dergelijke behandeling der gegevens treedt de zwakke zijde 

 van de methode der statistiek, als de gegevens niet buiten- 

 gewoon talrijk zijn, „l'art de grouper les chifFres", sterk op 

 den voorgrond. 



Een bepaald resultaat heeft deze methode van onderzoek 

 dan ook niet opgeleverd. 



Men vindt, als alle feiten bijeenverzameld worden, zooals 



