— 706 — 



Zooclra dit laatste het geval begon te worden, zien wij die lan- 

 den afdalen van liet liooge standpunt, dat zij innamen, in nog 

 korteren tijd dan tot het opstijgen, noodig was, en — wat voor 

 het doel, met dit schrijven beoogd, hier vooral niet onopge- 

 merkt mag blijven, — wij zien ze daarna nooit meer uit hun 

 verval opkomen in die mate, dat ze ook maar de schaduw 

 van vroegere grootheid terugkrijgen ; eene opmerking, die 

 trouwens en naar alle waarschijnlijkheid om dezelfde reden van 

 volle toepassing is op alle andere landen, die in de grijze 

 oudheid eveneens eene groote rol gespeeld hebben. (Babyion, 

 Assyrië, Perzië en zoovele andere). 



6, De geschiedschrijvers geven gewoonlijk andere oorzaken 

 aan voor het verval der zooeven behandelde landen, nadat ze 

 tot hunne grootste hoogte gestegen waren, waarbij meestal 

 invallen van andere volksstammen, overgave aan weelde, 

 zedenbederf, enz. eene groote rol spelen, en het zou zeker niet 

 aangaan aaii zulke oorzaken allen invloed te ontzeggen, maar 

 toch wil het mij voorkomen, dat het telkens en algemeen 

 teriigkeeren van hetzelfde verschijnsel in de geschiedenis der 

 volken, — snel en blijvend verval na snelle rijzing uit het niet 

 tot een buitengewoon hoog standpunt, — eene groote en alge- 

 nieene oorzaak moet liebben, en dat die oorzaak geene andere 

 kan zijn, dan de hier vooropgestelde verspilling van de opper- 

 vlakte des bodems door oppervlakkigen landbouw. 



Het ligt zoo voor de hand, dat zulke gebeurtenissen moeten 

 plaats grijpen, wanneer in een betrekkelijk kort tijdsverloop 

 door den mensch wordt verbruikt, wat in eene lange reeks van 

 eeuwen door moeder Natuur werd opgespaard. 



Of zou men b. v. meenen den toestand van Spanje op het 

 einde der 17e eeuw aan eene andere oorzaak te kunnen toe- 

 schrijven? Die toestand wordt ons door de geschiedenis als 

 volgt afgeschilderd : 



„Spanje's vervallen toestand in het laatst der 17'^ eeuw 

 „gaat alle beschrijving te boven. Velden lagen braak, dor- 



