Ja COMMENTATIO 



esfet pecunia, judex inquirebat quale esfet debi- 

 tum. Jam , ubi certa erat pecuniae fumma , quara 

 quis fibi competere conrendebat, accurate in for- 

 mula exprimenda erat; et intererat quoque acto- 

 ris, ut Praetor omnia rite exponeret, quia fi haec 

 in formula non invenirentur , quanivis folummodo 

 unus nummus deesfet, caufa tamen cadebat. Ta- 

 lis vero judex , neque in minorem neque in ma- 

 jorem fummam reum condemnare poterat, quia 

 alioquin litem facit fuam (i). Sed in incertae 

 pecuniae condemnatione arctis his limitibus non 

 circumfcriptus erat judex , qui tum arbiter dice- 

 batur, quia ex bono et aequo arbitrabatur quid 

 ei aequius melius videretur. Quodammodo autera 

 haec facultas restricta erat , fi ei formula cum 

 taxatione esfet prOpofita ; nam tiuic arbiter fura- 

 mam definitam fuperare nequit , licet eam minuere 

 posfit. Arbiter vero latisfimam condemnandi po- 

 testatem habebat , fi ei fine tajiatione formula 

 praefcriberetur; tum enim prouti ei videbatur, 

 majorem minoremve pecuniae fummam folvere jube* 

 bat (2). Prouti igitur vel ab initio conftat, quid 

 alter alteri praeftare debeat, vel ncm conftat, fed 

 postea demum dijudicari potest , formula propo- 

 nebatur. Res exemplo illustranda est: in ftipula- 



tio- 



(0 Vid. G»jam, Comm. IV. 55. 

 ' (a) Forrnularura exempla occurrum apud Gajura, V. 47, - 

 S©. 51. 06. add. Rove r5, 1. 1. p. 33. 



