ii6 C O M M E N T A T I 



qui , qiiae homines male ccgitaverant , in bona 

 converterit. — Quodsi Providentiam Divinam ag- 

 noscimus , omniaque ad finem aliquem tendere con- 

 spicimus , nonne etiam de bello auguramur , Deum , 

 qui nil praeter voluntatem permictit , pro surama 

 sua sapientia facturum , ut et hoc quoque malum 

 consilio respondeat suo (i)? Facinsuper nos ubL- 

 que finem illum non animadvertere , nonne quem- 

 vis decet , si alia omnia hominum saluti inservire 

 videt, persuasum sibi habere, bello quoque Dei 

 eonsilia obtineri ? 



Quodsi jam gentium historiam (quam bellorum his- 

 toriam fere dixeris) consideremus , bellum esse cora- 

 perimus , quo homines per orbem terrarum disper- 

 si et quo civitates fundatae sint; quod totius ge- 

 neris humani conditionem comrautaverit , gentes 

 debilitatas fortiores reddiderit , lapsas erexerit , ig- 

 notas claras fecerit , pauperioribus novos salutis 

 fontes aperuerit ; bellum , quo, tonitru instara 

 aerem purgantis , populi e somno velut morali 

 sint excitati , ut virium suarum conscii, quid vale- 

 rent , perspicerent ; quod humanitatem per orbem 

 terrarum disperserit , populos excoluerit ; ante- 

 quam iniretur , homines varias virtutis species exer- 

 cere, et dum gereretur, raoralia studia et sensum 

 religiosum excitare et confirmare jusserit ; belluni 

 esse , quod Patriae amorem ,fortitudinem , animi con- 



stan- 



(i) Legantur htc £riefe iiber den Krieg, Berol. J778. Br. i. 



