— 130 — 



zijn bestaan, zijne leefwijze en behoeften wordt vereischt; niets is 

 hier vergeten, niets is nutteloos of te veel, en alles verkondigt ons 

 den grooten Maker, wiens volmaaktheid zich in Zijne werken als 

 in eenen spiegel terugkaatst. 



Letten wij echter hierbij op den mensch zelven, dan ontdekken 

 wij , behalve de werkingen des ligchaams en der zenuwkrachten , 

 die zijn ligchamelijk leven besturen, nog andere, nieuwe en hoogere 

 vermogens, met begaafdheden , welke wij op die wijze nergens in 

 de ons omringende Natuur wedervinden. Wij zien hier ons hooger 

 ik, onzen met rede en verstand begaafden geest, die de wonderen 

 der Natuur kan naspeuren en onderzoeken, oorzaak en uitwerksel 

 berekenen en zich tot de hoogste oorzaak van het heelal, tot den 

 Schepper zelven kan verhefi'en, en hem als de Oneindige Wijsheid 

 en bron van alles vereeren. 



Niet alleen de aard en het wezen van dit hooger beginsel, maar 

 ook het verband, hetgeen de ziel zoo naauw met het ligchaam 

 vereenigt, was ten allen tijde een vraagstuk, hetwelk men te ver- 

 geefs trachtte uit te vorschen. — Vrij algemeen stelt men zich 

 onze ziel voor, als een hooger zelfstandig beginsel, waarvan ons 

 ligchaam slechts de tijdelijke woning en het werktuig is; velen 

 echter, vooral in onzen tijd, beschouwen de ziel slechts als een 

 uitvloeisel van de aan het levend ligchaam eigene, en aan de stof 

 gebondeue krachten, of wel als eene krachtsuiting en werkzaamheid 

 door stofwisseling in de zenuwen en hersenen daargestel'd ; volgens 

 LUDWiG FICK uit Marburg, als eene vereeniging van centrale 

 zenuwstroomen, (müij.er's ArcJiiv. 1851 Heft J^ pag. 385 sqq.), maar 

 waaraan, volgens hem, als product van ligchaamskrachten alle zelf- 

 standigheid moet worden ontzegd, en die dus geheel één is met het 

 ligchaam , één met de stof, door wier werking zij zoude ontstaan , 

 en dus ook even 'broos en vergankelijk als de werkende vormen 

 der stof, waaraan zij hare verschijning te danken had. 



Dat ook, gelijk in de overige werken der schepping, ziel en 

 ligchaam in een harmonisch verband zamenwerken tot één doel, 

 kan^men wel niet betwijfelen; dat de invloed van het ligchaam op 

 de geestvermogens en ons geheel hooger wezen buitengemeen groot 



