— 135 — 



wij een nieuw beginsel, een zelfstandig werkend wezen of vermogen 

 zich langzaam als liet ware uit zijnen slaap ontwikkelen , een beginsel, 

 dat willekeur en bewustheid begint te vertoonen , waarvan wij in geene 

 enkele zenuwkracht eenig spoor terugvinden , — een wezen , hetgeen 

 op hersenen en zenuwkracht werkt, of indrukken ontvangt en op- 

 neemt, die bewaart, bewerkt, zich eigen maakt en die weder afgeeft, 

 maar niet als in eenen spiegel terstond terugkaatst; het handelt 

 integendeel volgens eigene willekeur, volgens eigen zelfstandig ver- 

 mogen, en wordt niet meer geheel lijdelijk gedreven. Ik kan indedaad 

 in de natuur deze gelijkheid en eenzelvigheid tusschen ziel en 

 ligchaam en hunne werkingswijze hieruit niet lezen, maar wel een 

 eigen zelfstandig beginsel , hetgeen zich nog verder ontwikkelen moet. 

 Zooals in het eerste tijdperk zijn geest lijdelijk is in het ont- 

 vangen van indrukken, zonder nog eene bijzondere eigene werk- 

 zaamheid te toon en, zoo werkt hij ook nog niet op zijn ligchaam; 

 de eerste bewegingen zijn onwillekeurig en onbepaald; hij heeft nog 

 geen begrip om iets aan te vatten , en nog geen bestuur in de bewe- 

 ging zijner armen. Reeds zeer vroeg weet hij echter zijne handjes 

 aan den mond te brengen ; later , in de derde maand , iets te grijpen ten 

 einde eene, poging te doen om zich op te rigten ; het eigenlijk tasten 

 en bevoelen volgt zeer veel later, en vereischt eene hoogere werk- 

 zaamheid van den geest, en een eigen onderzoek. Yan hier het 

 dwaze gevoelen van eenige schrijvers, die beweren, dat het kind door 

 het tasten den eersten indruk zoude ontvangen van afstand en 

 grootte, en door het gevoel zoude leeren zien. Eeeds lang ziet 

 en onderscheidt hij voorwerpen op verschillenden afstand, voor hij 

 die met zijne handen aangrijpt en begint te onderzoeken; hij is 

 nog niet vatbaar voor die wijsgeerige bespiegelingen en sluitredenen , 

 welke deze schrijvers in hunne fantasie hem aandichten, zich een 

 kind voorspiegelende, waarin een kleine wijsgeer zoude schuilen, 

 die reeds over de eigenschappen der dingen zoude philosopheren 

 en besluiten opmaken. 



Op het einde der derde maand neemt zijne ontwikkeling zeer 

 snel toe, ziine opmerkzaamheid wordt levendiger, hii zoekt reeds 

 na te volgen, en om dien tijd zag ik hem zelfs den mond plooijen 



