— 143 — 



wijze om alleen door het gevoel de letters en hunne beteekenis en 

 daardoor eene gevoelspraak te leeren, ten bewijze, hoe bij dit gemis 

 van zintuigen toch de mensch zich ontwikkelen kan, en de zelf- 

 standigheid van zijnen geest toont; veel is er wat wij hier konden 

 aanhalen, indien niet de uitgebreidheid van het onderwerp ons 

 noopte ons te bekorten. 



In gelijke mate met de ontwikkeling van den geest, neemt nu 

 bij het kind ook het ligchaam in groei en krachten toe. Het leert 

 zijne bewegingen te besturen, te grijpen, te staan en eindelijk te 

 gaan en zich zonder steun te bewegen. Door deze dagelijksche 

 oefeningen wordt het ligchaam versterkt, welks toenemende kracht 

 weder op de levendigheid en werkzaamheid van den geest terug- 

 werkt en de ontwikkeling van beiden bevordert. 



In zijne beoordeeling van anderen, beschouwt het kind bij zijne 

 nog geringe ervaring alles uit zijn beperkt kinderlijk gezigtspunt 

 naar zich zelven. Zoo zag ik meermalen op zijn derde en zelfs vierde 

 levensjaar een kind bij eene vermaning de oogen sluiten, in het 

 denkbeeld , dat hij dan zelve ook niet gezien werd ; of ook wel met 

 geslotene oogen naar eene verbodene schotel grijpen, in de meening, 

 dat, als hij niet zag, anderen ook zijne kleine snoeperij niet zouden 

 bemerken. 



Doch te lang heeft mij reeds de kinderkamer geboeid, dat ge- 

 wigtig tooneel, waar de mensch zijne vorming begint, en waar zoo 

 vele zaden worden gestrooid en ontkiemen, die later rozen of 

 doornen zullen voortbrengen. 



In de verdere ontwikkeling zijn levendigheid en bewegelijkheid 

 eigene trekken van het kind; het handelt in alles snel, zoowel in 

 zijne bewegingen, als gedachten en voorstellingen; ligt gaat dan 

 ook menige indruk verloren; om wortel te vatten en te beklij- 

 ven, moeten de vermaningen dikwijls herhaald worden. 



De gedurig herhaalde en steeds volkomener waarneming van voor- 

 werpen, die hij van meerdere zijden leert kennen, zijne behoefte 

 aan bezigheid, de vatbaarheid voor indrukken, waardoor alles hem 

 boeit, maakt hem nieuwsgierig en eindelijk weetgierig; zijn leei:- 

 tijd begint en daarmede eene eigene werkzaamheid van den geest, 



