— 14-5 — 



met den leeftijd verandert. Maar het ligcliaam en de opvoeding zijn 

 liet niet alleen; ook in den zoo zeer verwaarloosden casper hauser 

 ontwikkelde zich later een zeer goede aanleg. Een kind kan door 

 slechte opvoeding zeer bedorven worden, maar de natuur heeft dit 

 niet geheel aan de willekeur der ouders overgelaten. Het kind is 

 geen stuk klei, waaruit de ouders naar willekeur een mensch of 

 een wild dier kunnen vormen. — "Het edelste," zegt bukdach, 

 "de fantasie , de verheffing der ziel , de gloed van het zedelijk gevoel 

 en de liefde worden niet geleerd, maar bevorderd." 



Dezen invloed van het ligchaam zien wij dan ook sterk bij den 

 jongeling, waar het ligchaam meer en meer zijne geheele vorming 

 nadert, waar zich het spierstelsel heeft ontwikkeld, en het bloed met 

 kracht door de aderen wordt gedreven, maar waar ook zijn geest 

 levendigheid paart met kracht, moed en ondernemingszucht. Bi] 

 de reeds getemperde vroegere vlugtigheid der indrukken, ont- 

 waakt bij hem het zelfsbewustzijn en nadenken. Hij wil zich door 

 eigene kracht vormen, zijn leeren als kind gaat over in studie, 

 nieuwsgierigheid in weetgierigheid, en empirie in wetenschap. Hij 

 streeft naar wijsheid en eigene vorming, en terwijl hij zelfstandig 

 naar buiten wil werken, wordt het hem in het ouderlijke huis 

 te eng. 



Versnel echter in den reeds bezadigden jongeling den stroom 

 van het bloed, wek hem op in zijne opbruisende levendigheid 

 en drift, en hij verliest het bestuur over zijne aandoeningen, zij 

 overweldigen zijnen geest, hij wordt medegesleept , en keert nu in 

 zijne drift tot den toestand van het kind, dat zich nog niet be- 

 sturen kan, terug. Hierbij worden de ligchaamswerkingen verhoogd , 

 de bloedstroom is sneller, de stofwisseling levendiger, maar wordt 

 hij nu ook ten gevolge daarvan verstandiger? Is op dat oogenblik 

 zijn oordeel juister, zijn zedelijk gevoel verhoogd? Is hij niet als 

 een krankzinnige, waar, bij nog sterkere ligchaamsiudrukken , de 

 geest geheel door den storm der aandoeningen wordt medegesleept, 

 maar waar de latere herstelling toont, dat die geest daarom niet 

 veranderd is geworden en niet verloren heeft, maar hare eigen- 

 dommelijke krachten en vermogens heeft behouden? Teekent het 



10 



