— 155 — 



liechaam zoo geheel één is, dat ziel niets is dan het onbestendig 

 produkt van eene stofïelijke kracht , die geene zelfstandigheid bezit ? 

 Ik bewonder indedaad de kracht van hen, die met zulk eene over- 

 tuiging nog een geloof aan eene verdere toekomst kunnen verbinden 

 en voorschrijven. Ik bezit deze kracht niet; waar mij alle gronden 

 worden ontrukt, heeft bij mij ook geloof geen steun meer. — Maar 

 leerde ons dat de Natuur? Geenszins. Indien, ik herhaal hier nog- 

 maals de tegenstelling, het verstand en ons zedelijk gevoel niets 

 anders zijn dan physische levenskrachten uit stofwisseling geboren, 

 en geene eigene zelfstandigheid, waarom zijn deze dan zoo gering, 

 ja, nog naauwelijks aanwezig in het kind, waar alles in het lig- 

 chaam vol leven en werking is, en de stofwisseling het sterkste; 

 hoe is het dan mogelijk, dat in den grijsaard verstand, oordeel, 

 zedelijk en godsdienstig gevoel zoo hoog geklommen en ontwikkeld 

 zijn, waar deze stofwisseling en alle werking en krachten van 

 het ligchaam zooveel geringer werkzaamheid vertoonen? Waarom 

 wordt bij meerdere opgewekte werking van het ligchaam of der her- 

 senen, bij drift en woede, dan de werking der ziel belemmerd en 

 zij medegesleept ? Waarom wordt zij dan niet veeleer als produkt 

 der verhoogde ligchaamswerkingen zelve verhoogd ? Waarom , indien 

 de ziel geene zelfstandigheid bezit, wordt datgene, wat de ziel 

 zich eenmaal eigen heeft gemaakt, ook haar blijvend eigendom, dat 

 niet verandert onder het afwisselend spel zijner krachten, noch 

 vermindert in den ouderdom ? — Is het indedaad niet eene zonder- 

 linge tegenspraak, als wij den man zelfstandig noemen en als zoo- 

 danig vereeren , die aan de driften en begeerten , die als indrukken 

 uit het ligchaam opwellen, tegenstand biedt en die onderdrukken 

 kan, en echter zelfstandigheid ontkennen aan het hooge beginsel, 

 hetgeen hem hiertoe in staat stelt, hem hiertoe de krachten geeft 

 en waardoor hij zich boven deze indrukken verheft ? Is dan indedaad 

 de ziel niets dan het produkt van eene stofïelijke kracht, of zoo 

 als onlangs lubwig tick (müller's ^rc/«'«;. 1851, Heft V pag. 385) 

 en ook anderen verklaren , niets dan het gevolg der zenuwstroomen , 

 dan werkt het uitwerksel tegen de oorzaak in , waaruit het ontstond 

 en bedwingt zelfs hare kracht, hetgeen mij ondenkbaar is. Dan 



