— 156 — 



kan de ziel niets anders zijn, dan eene meer of min opgewekte 

 levenskracht, en alle zedelijke verantwoordelijkheid is verloren. 

 Dan is het misleiding, dat de Natuur ons eene inwendige stem 

 des gewetens heeft ingeplant, welke aan alle menschen en volkeren, 

 niet aan het dier eigen is. — Zien wij op den grijsaard; het inge- 

 schapen gevoel van godsdienst, hetgeen de menscli van de dieren 

 niet leeren kon, komt in den grijsaard, gezuiverd van hartstogten 

 en driften tot zijnen schoonsten bloei , en met dit ingeschapen gevoel 

 is een gevoel aan een voortbestaan in eene andere wereld verbonden , 

 hetgeen alle menschen is ingeplant. Zoude de Natuur zulk een 

 wreed spel met ons drijven, door ons een logen in te planten? Is 

 dit de taal van den Schepper, welke wij in Zijne werken lezen? 

 Zoude het alleen zenuwkracht zijn, wanneer de menschelijke geest 

 zich zoo hoog verheft, dat hij niet alleen den afstand en beweging 

 der hemelbollen op vele honderd duizend millioenen mijlen bepaalt, 

 maar zelfs hunne massa's weegt en hunne grootheid berekent? 



Maar, zegt men, de Natuurkundige neemt alleen stof aan en 

 stoflelijke krachten, die voor hem één zijn met de stof, het on- 

 stoffelijke bestaat niet voor hem; alle werking vloeit voort uit eene 

 stoflelijke kraclit aan het stof gebonden. Doch wie geeft hem 

 regt tot deze stelling? Is er dan geene werking, of zij is gebonden 

 aan onze aardsclie grove stof, en toont ons de Natuur dan zelve 

 hierin geen onderscheid, geenen overgang? Vraag dan den Natuur- 

 kundigen, welke stof de licht-ether is, die hij zelve gedwongen is 

 aan te nemen, en waarvan de trillingen in eene minuut vele mil- 

 lioenen mijlen doorloopen? — Al moge hij dezen ook nog zoo fijn 

 denken, zoo zoude die, indien zij de eigenschappen van onze aard- 

 sche stof droeg, aan de bovenste lagen van onze atmospheer, die 

 met meer dan kogelsnelheid door dien ether met onzen aardbol 

 voortvliegt, een zekeren tegenstand moeten bieden, en hevige lucht- 

 stroomen en alles verwoestende orkanen moesten het onvermijdelijk 

 gevolg zijn; maar deze licht-ether behoort ook niet tot onze aarde, 

 het is eene zelfstandigheid van het heelal. Of kunnen wij het door 

 de wetten der weegbare stof verklaren , dat eene sterke schommeling 

 der magneet hier waargenomen, op lietzelfdc oogenblik in Azië en 



