herder; 



DOOR 



C. PRUYS V. D. HOEVEN. 



De moderne theologie heeft een groot probleem op te lossen : Gods 

 openbaring in den mensch. Maar om dat te kunnen, moet zij hare 

 oude methode van bespiegeling en redenering verlaten en zich wen- 

 den tot de nieuwe empirische : natuuronderzoek door waarneming en 

 proefneming. Evenwel mag zij haar onderzoek niet tot het tegen- 

 woordige bepalen , maar moet den draad der traditie volgende terug- 

 keeren tot vroegere menschengeslachten, die in vergelijking van ons 

 geslacht van heden de kindschheid der wereld vertegenwoordigen. 

 Immers de menschheid telt nu al duizende jaren van opvoeding en 

 beschaving en het meerder comfort , dat zij thans geniet , is het werk 

 van eeuwenlange inspanning en vlijt. Het was haar een zure arbeid, 

 zich in de wereld, waarin Gods Voorzienigheid haar geplaatst had, 

 te oriënteren. Zij moest de hieroglyphentaal des Hemels leeren ver- 

 staan, het gesternte bespieden, hare aarde onderzoeken, land en zee 

 bereizen , planten en dieren gadeslaan , kunsten en wetenschappen be- 

 oefenen , en al hare kennis en ervaring toepassen op de moeijelijke 

 kunst en wetenschap van het leven. 



Onder de theologen, die dit probleem zoo niet geformuleerd, al- 

 thans voor den geest gehad hebben, behoort boven allen en voor 

 allen genoemd te worden johann gottfeied von herder: een man, 

 die in de galerij van ons Album dei' Natuur eene plaats verdient naast 

 den onlangs overledenen alexander von humboldt. 



Meent niet, geëerde lezers! dat ik beide mannen zou verlangen te 

 vergelijken; want iedere vergelijking heeft iets hatelijks, vooral zoo 

 1859. 19 



