HERDER. 297 



delijkheid, zekere vermenging van licht en donker, met één woord, 

 iets schemerachtig?, dat het vermoeden opwekte van gebrek aan 

 grondige kennis. Ik zal niet staande houden , dat herdee het uitge- 

 strekt gebied van wetenschap, waarop hij zich bewoog, volkomen 

 beheerschte. Hoe zou dit ook mogelijk zijn geweest bij zulk een 

 grootschen aanleg van studie? Dit alléén wil ik doen uitkomen, dat 

 hij een diep en levendig besef had v;in de innige verwantschap van 

 godgeleerdheid, natuurkunde en geschiedenis, eene krachtige overtui- 

 ging van de organische eenheid der menschelijke wetenschap. 



De toepassing der bewegingsleer op psychologie , ofschoon van 

 nieuwere dagteekening , zweefde herdeb voor den geest , en het kan 

 ons dus niet bevreemden, dat hij geen behagen kon vinden in kants 

 Kritiek, welke hij, waarschijnlijk met het oog op baco's beeldspraak, 

 vergeleek met het spinneweb in den byenkorf. Over 't geheel was 

 h\j een verklaarde vijand van de toepassing der metaphysiek op de 

 theologie , en poogde door leer en voorbeeld de studie der organische 

 natuur algemeen ingang te verschaüen, waarom hij die met zijne 

 Bijbelstudie en Bijbelkritiek verbond. Eene oplettende lezing der 

 Evangelische Schriften leert het ons , dat de leer van het Christendom 

 telkens wordt opgehelderd door voorbeelden, ontleend aan het leven 

 van planten en dieren, en dat een zuiver natuurgevoel het onderwijs 

 van den Zaligmaker vei-levendigde en het naauw verband aantoonde 

 van natvuir- en godsdienstkennis, gelijk ook God zich op dezelfde wijze 

 openbaart in den Bijbel , als in het organisch leven , zoodat de God 

 der natuur geen ander is, dan de God van het Evangelie. 



Hekders Ideën zijn eene belangrijke bijdrage tot die leer der één- 

 beid van Gods openbaring , toegepast op de geschiedenis der menschr 

 heid. Als proeve eener wijsbegeerte der geschiedenis, of liever, als 

 schets eener wetenschappelijke behandeling der geschiedkunde , omvat 

 zij het organisch geheel der wetenschap. 



Zij begint met de aarde, als deel van het planetenstelsel en als 

 woonplaats van den mensch , beschouwt hare planten en dieren met 

 den mensch vergeleken, des menschen gestalte, ligchaamsbouw , zin- 

 tuigen, aanleg, vermogens, krachten, bestemming, zijne betrekking tot 

 de aarde en hare bewoners; het planten- en dierenrijk, den invloed 



